UtshovChapter 5
5.1
संजय उवाच
रथस्थं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा कर्णमवस्थितम्
हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Rathastham purushavyaghram drishtva karnamavasthitam
Hrishto duryodhano rajannidam vachanamabravit
5.2
सनाथमिदमत्यर्थं भवता पालितं बलम्
मन्ये किं तु समर्थं यद्धितं तत्संप्रधार्यताम्
Sanathamidamatyartham bhavata palitam balam
Manye kim tu samartham yaddhitam tatsampradharyatam
5.3
कर्ण उवाच
ब्रूहि तत्पुरुषव्याघ्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप
यथा चार्थपतिः कृत्यं पश्यते न तथेतरः
Karna uvacha
Bruhi tatpurushavyaghra tvam hi pragyatamo nripa
Yatha charthapatih krityam pashyate na tathetarah
5.4
ते स्म सर्वे तव वचः श्रोतुकामा नरेश्वर
नान्याय्यं हि भवान्वाक्यं ब्रूयादिति मतिर्मम
Te sma sarve tava vachah shrotukama nareshvara
Nanyayyam hi bhavanvakyam bruyaditi matirmama
5.5
दुर्योधन उवाच
भीष्मः सेनाप्रणेतासीद्वयसा विक्रमेण च
श्रुतेन च सुसंपन्नः सर्वैर्योधगुणैस्तथा
Duryodhana uvacha
Bhishmah senapranetasidvayasa vikramena cha
Shrutena cha susampannah sarvairyodhagunaistatha
5.6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान्मम
सुयुद्धेन दशाहानि पालिताः स्मो महात्मना
Tenatiyashasa karna ghnata shatrugananmama
Suyuddhena dashahani palitah smo mahatmana
5.7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम्
कं नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्
Tasminnasukaram karma kritavatyasthite divam
Kam nu senapranetaram manyase tadanantaram
5.8
न ऋते नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति
आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले
Na rite nayakam sena muhurtamapi tishthati
Ahaveshvahavashreshtha netrihineva naurjale
5.9
यथा ह्यकर्णधारा नौ रथश्चासारथिर्यथा
द्रवेद्यथेष्टं तद्वत्स्यादृते सेनापतिं बलम्
Yatha hyakarnadhara nau rathashchasarathiryatha
Dravedyatheshtam tadvatsyadrite senapatim balam
5.10
स भवान्वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु
पश्य सेनापतिं युक्तमनु शांतनवादिह
Sa bhavanvikshya sarveshu mamakeshu mahatmasu
Pashya senapatim yuktamanu shantanavadiha
5.11
यं हि सेनाप्रणेतारं भवान्वक्ष्यति संयुगे
तं वयं सहिताः सर्वे प्रकरिष्याम मारिष
Yam hi senapranetaram bhavanvakshyati sanyuge
Tam vayam sahitah sarve prakarishyama marisha
5.12
कर्ण उवाच
सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः
सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा
Karna uvacha
Sarva eva mahatmana ime purushasattamah
Senapatitvamarhanti natra karya vicharana
5.13
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभिः
युक्ताः कृतज्ञा ह्रीमन्त आहवेष्वनिवर्तिनः
Kulasanhananagyanairbalavikramabuddhibhih
Yuktah kritagya hrimanta ahaveshvanivartinah
5.14
युगपन्न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरःसराः
एक एवात्र कर्तव्यो यस्मिन्वैशेषिका गुणाः
Yugapanna tu te shakyah kartum sarve purahsarah
Eka evatra kartavyo yasminvaisheshika gunah
5.15
अन्योन्यस्पर्धिनां तेषां यद्येकं सत्करिष्यसि
शेषा विमनसो व्यक्तं न योत्स्यन्ते हि भारत
Anyonyaspardhinam tesham yadyekam satkarishyasi
Shesha vimanaso vyaktam na yotsyante hi bharata
5.16
अयं तु सर्वयोधानामाचार्यः स्थविरो गुरुः
युक्तः सेनापतिः कर्तुं द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
Ayam tu sarvayodhanamacharyah sthaviro guruh
Yuktah senapatih kartum dronah shastrabhritam varah
5.17
को हि तिष्ठति दुर्धर्षे द्रोणे ब्रह्मविदुत्तमे
सेनापतिः स्यादन्योऽस्माच्छुक्राङ्गिरसदर्शनात्
Ko hi tishthati durdharshe drone brahmaviduttame
Senapatih syadanyosmachchhukrangirasadarshanat
5.18
न च स ह्यस्ति ते योधः सर्वराजसु भारत
यो द्रोणं समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे
Na cha sa hyasti te yodhah sarvarajasu bharata
Yo dronam samare yantam nanuyasyati sanyuge
5.19
एष सेनाप्रणेतॄणामेष शस्त्रभृतामपि
एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन्गुरुश्च ते
Esha senapranetrinamesha shastrabhritamapi
Esha buddhimatam chaiva shreshtho rajangurushcha te
5.20
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु
जिगीषन्तोऽसुरान्संख्ये कार्त्तिकेयमिवामराः
Evam duryodhanacharyamashu senapatim kuru
Jigishantosuransankhye karttikeyamivamarah
5.21
संजय उवाच
कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Karnasya vachanam shrutva raja duryodhanastada
Senamadhyagatam dronamidam vachanamabravit
5.22
वर्णश्रैष्ठ्यात्कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया
वीर्याद्दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्
Varnashraishthyatkulotpattya shrutena vayasa dhiya
Viryaddakshyadadhrishyatvadarthagyanannayajjayat
5.23
तपसा च कृतज्ञत्वाद्वृद्धः सर्वगुणैरपि
युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते
Tapasa cha kritagyatvadvriddhah sarvagunairapi
Yukto bhavatsamo gopta ragyamanyo na vidyate
5.24
स भवान्पातु नः सर्वान्विबुधानिव वासवः
भवन्नेत्राः पराञ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम
Sa bhavanpatu nah sarvanvibudhaniva vasavah
Bhavannetrah paranjetumichchhamo dvijasattama
5.25
रुद्राणामिव कापाली वसूनामिव पावकः
कुबेर इव यक्षाणां मरुतामिव वासवः
Rudranamiva kapali vasunamiva pavakah
Kubera iva yakshanam marutamiva vasavah
5.26
वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्करः
पितॄणामिव धर्मोऽथ आदित्यानामिवाम्बुराट्
Vasishtha iva vipranam tejasamiva bhaskarah
Pitrinamiva dharmotha adityanamivamburat
5.27
नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशनाः
श्रेष्ठः सेनाप्रणेतॄणां स नः सेनापतिर्भव
Nakshatranamiva shashi ditijanamivoshanah
Shreshthah senapranetrinam sa nah senapatirbhava
5.28
अक्षौहिण्यो दशैका च वशगाः सन्तु तेऽनघ
ताभिः शत्रून्प्रतिव्यूह्य जहीन्द्रो दानवानिव
Akshauhinyo dashaika cha vashagah santu tenagha
Tabhih shatrunprativyuhya jahindro danavaniva
5.29
प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः
अनुयास्यामहे त्वाजौ सौरभेया इवर्षभम्
Prayatu no bhavanagre devanamiva pavakih
Anuyasyamahe tvajau saurabheya ivarshabham
5.30
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन्धनुः
अग्रे भवन्तं दृष्ट्वा नो नार्जुनः प्रसहिष्यते
Ugradhanva maheshvaso divyam vispharayandhanuh
Agre bhavantam drishtva no narjunah prasahishyate
5.31
ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम्
जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान्सेनापतिर्यदि
Dhruvam yudhishthiram sankhye sanubandham sabandhavam
Jeshyami purushavyaghra bhavansenapatiryadi
5.32
एवमुक्ते ततो द्रोणे जयेत्यूचुर्नराधिपाः
सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्
Evamukte tato drone jayetyuchurnaradhipah
Sinhanadena mahata harshayantastavatmajam
5.33
सैनिकाश्च मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम्
दुर्योधनं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद्यशः
Sainikashcha muda yukta vardhayanti dvijottamam
Duryodhanam puraskritya prarthayanto mahadyashah
5.34
द्रोण उवाच
वेदं षडङ्गं वेदाहमर्थविद्यां च मानवीम्
त्रैयम्बकमथेष्वस्त्रमस्त्राणि विविधानि च
Drona uvacha
Vedam shadangam vedahamarthavidyam cha manavim
Traiyambakamatheshvastramastrani vividhani cha
5.35
ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः
चिकीर्षुस्तानहं सत्यान्योधयिष्यामि पाण्डवान्
Ye chapyukta mayi guna bhavadbhirjayakankshibhih
Chikirshustanaham satyanyodhayishyami pandavan
5.36
संजय उवाच
स एवमभ्यनुज्ञातश्चक्रे सेनापतिं ततः
द्रोणं तव सुतो राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा
Sanjaya uvacha
Sa evamabhyanugyatashchakre senapatim tatah
Dronam tava suto rajanvidhidrishtena karmana
5.37
अथाभिषिषिचुर्द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः
सेनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः
Athabhishishichurdronam duryodhanamukha nripah
Senapatye yatha skandam pura shakramukhah surah
5.38
ततो वादित्रघोषेण सह पुंसां महास्वनैः
प्रादुरासीत्कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा
Tato vaditraghoshena saha punsam mahasvanaih
Pradurasitkrite drone harshah senapatau tada
5.39
ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च
संस्तवैर्गीतशब्दैश्च सूतमागधबन्दिनाम्
Tatah punyahaghoshena svastivadasvanena cha
Sanstavairgitashabdaishcha sutamagadhabandinam
5.40
जयशब्दैर्द्विजाग्र्याणां सुभगानर्तितैस्तथा
सत्कृत्य विधिवद्द्रोणं जितान्मन्यन्त पाण्डवान्
Jayashabdairdvijagryanam subhaganartitaistatha
Satkritya vidhivaddronam jitanmanyanta pandavan