UtshovChapter 51
51.1
युधिष्ठिर उवाच
त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रति
प्रयत्नमकरोत्तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम
Yudhishthira uvacha
Tvayi yate mahabaho sanshaptakabalam prati
Prayatnamakarottivramacharyo grahane mama
51.2
व्यूढानीकं वयं द्रोणं वरयामः स्म सर्वशः
प्रतिव्यूह्य रथानीकं यतमानं तथा रणे
Vyudhanikam vayam dronam varayamah sma sarvashah
Prativyuhya rathanikam yatamanam tatha rane
51.3
स वार्यमाणो रथिभी रक्षितेन मया तथा
अस्मानपि जघानाशु पीडयन्निशितैः शरैः
Sa varyamano rathibhi rakshitena maya tatha
Asmanapi jaghanashu pidayannishitaih sharaih
51.4
ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः
प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत्कुत एव तु
Te pidyamana dronena dronanikam na shaknumah
Prativikshitumapyajau bhettum tatkuta eva tu
51.5
वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम्
उक्तवन्तः स्म ते तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो
Vayam tvapratimam virye sarve saubhadramatmajam
Uktavantah sma te tata bhindhyanikamiti prabho
51.6
स तथा चोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान्
असह्यमपि तं भारं वोढुमेवोपचक्रमे
Sa tatha choditosmabhih sadashva iva viryavan
Asahyamapi tam bharam vodhumevopachakrame
51.7
स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः
प्राविशत्तद्बलं बालः सुपर्ण इव सागरम्
Sa tavastropadeshena viryena cha samanvitah
Pravishattadbalam balah suparna iva sagaram
51.8
तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रमाहवे
प्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्राविशच्चमूम्
Tenuyata vayam viram satvatiputramahave
Praveshtukamastenaiva yena sa pravishachchamum
51.9
ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथः
वरदानेन रुद्रस्य सर्वान्नः समवारयत्
Tatah saindhavako raja kshudrastata jayadrathah
Varadanena rudrasya sarvannah samavarayat
51.10
ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश्च स बृहद्बलः
कृतवर्मा च सौभद्रं षड्रथाः पर्यवारयन्
Tato dronah kripah karno draunishcha sa brihadbalah
Kritavarma cha saubhadram shadrathah paryavarayan
51.11
परिवार्य तु तैः सर्वैर्युधि बालो महारथैः
यतमानः परं शक्त्या बहुभिर्विरथीकृतः
Parivarya tu taih sarvairyudhi balo maharathaih
Yatamanah param shaktya bahubhirvirathikritah
51.12
ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम्
संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्
Tato dauhshasanih kshipram tatha tairvirathikritam
Sanshayam paramam prapya dishtantenabhyayojayat
51.13
स तु हत्वा सहस्राणि द्विपाश्वरथसादिनाम्
राजपुत्रशतं चाग्र्यं वीरांश्चालक्षितान्बहून्
Sa tu hatva sahasrani dvipashvarathasadinam
Rajaputrashatam chagryam viranshchalakshitanbahun
51.14
बृहद्बलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह
ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान्
Brihadbalam cha rajanam svargenajau prayojya ha
Tatah paramadharmatma dishtantamupajagmivan
51.15
एतावदेव निर्वृत्तमस्माकं शोकवर्धनम्
स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकमवाप्तवान्
Etavadeva nirvrittamasmakam shokavardhanam
Sa chaivam purushavyaghrah svargalokamavaptavan
51.16
संजय उवाच
ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम्
हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद्भुवि
Sanjaya uvacha
Tatorjuno vachah shrutva dharmarajena bhashitam
Ha putra iti nihshvasya vyathito nyapatadbhuvi
51.17
विषण्णवदनाः सर्वे परिगृह्य धनंजयम्
नेत्रैरनिमिषैर्दीनाः प्रत्यवेक्षन्परस्परम्
Vishannavadanah sarve parigrihya dhananjayam
Netrairanimishairdinah pratyavekshanparasparam
51.18
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः क्रोधमूर्छितः
कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः
Pratilabhya tatah sangyam vasavih krodhamurchhitah
Kampamano jvareneva nihshvasanshcha muhurmuhuh
51.19
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य श्वसमानोऽश्रुनेत्रवान्
उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमब्रवीत्
Panim panau vinishpishya shvasamanoshrunetravan
Unmatta iva viprekshannidam vachanamabravit
51.20
सत्यं वः प्रतिजानामि श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्
न चेद्वधभयाद्भीतो धार्तराष्ट्रान्प्रहास्यति
Satyam vah pratijanami shvosmi hanta jayadratham
Na chedvadhabhayadbhito dhartarashtranprahasyati
51.21
न चास्माञ्शरणं गच्छेत्कृष्णं वा पुरुषोत्तमम्
भवन्तं वा महाराज श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्
Na chasmansharanam gachchhetkrishnam va purushottamam
Bhavantam va maharaja shvosmi hanta jayadratham
51.22
धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम्
पापं बालवधे हेतुं श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम्
Dhartarashtrapriyakaram mayi vismritasauhridam
Papam balavadhe hetum shvosmi hanta jayadratham
51.23
रक्षमाणाश्च तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन
अपि द्रोणकृपौ वीरौ छादयिष्यामि ताञ्शरैः
Rakshamanashcha tam sankhye ye mam yotsyanti kechana
Api dronakripau virau chhadayishyami tansharaih
51.24
यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः
मा स्म पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयां शूरसंमतान्
Yadyetadevam sangrame na kuryam purusharshabhah
Ma sma punyakritam lokanprapnuyam shurasammatan
51.25
ये लोका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम्
गुरुदारगामिनां ये च पिशुनानां च ये तथा
Ye loka matrihantrinam ye chapi pitrighatinam
Gurudaragaminam ye cha pishunanam cha ye tatha
51.26
साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम्
ये च निक्षेपहर्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम्
Sadhunasuyatam ye cha ye chapi parivadinam
Ye cha nikshepahartrinam ye cha vishvasaghatinam
51.27
भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च निन्दतामघशंसिनाम्
ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि
Bhuktapurvam striyam ye cha nindatamaghashansinam
Brahmaghnanam cha ye loka ye cha goghatinamapi
51.28
पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरमेव वा
संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम्
तानह्नैवाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
Payasam va yavannam va shakam krisarameva va
Sanyavapupamansani ye cha loka vrithashnatam
Tanahnaivadhigachchheyam na cheddhanyam jayadratham
51.29
वेदाध्यायिनमत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम्
अवमन्यमानो यान्याति वृद्धान्साधूंस्तथा गुरून्
Vedadhyayinamatyartham sanshitam va dvijottamam
Avamanyamano yanyati vriddhansadhunstatha gurun
51.30
स्पृशतां ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च यां लभेत्
याप्सु श्लेष्म पुरीषं वा मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः
तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
Sprishatam brahmanam gam cha padenagnim cha yam labhet
Yapsu shleshma purisham va mutram va munchatam gatih
Tam gachchheyam gatim ghoram na cheddhanyam jayadratham
51.31
नग्नस्य स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गतिः
उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः
आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम्
Nagnasya snayamanasya ya cha vandhyatithergatih
Utkochinam mrishoktinam vanchakanam cha ya gatih
Atmapaharinam ya cha ya cha mithyabhishansinam
51.32
भृत्यैः संदृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा
असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मृष्टमश्नताम्
तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
Bhrityaih sandrishyamananam putradarashritaistatha
Asanvibhajya kshudranam ya gatirmrishtamashnatam
Tam gachchheyam gatim ghoram na cheddhanyam jayadratham
51.33
संश्रितं वापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम्
न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्
Sanshritam vapi yastyaktva sadhum tadvachane ratam
Na bibharti nrishansatma nindate chopakarinam
51.34
अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति च
अनर्हते च यो दद्याद्वृषलीपत्युरेव च
Arhate prativeshyaya shraddham yo na dadati cha
Anarhate cha yo dadyadvrishalipatyureva cha
51.35
मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भ्रातृनिन्दकः
तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
Madyapo bhinnamaryadah kritaghno bhratrinindakah
Tesham gatimiyam kshipram na cheddhanyam jayadratham
51.36
धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः
ये चानुकीर्तिताः क्षिप्रं तेषां गतिमवाप्नुयाम्
यदि व्युष्टामिमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम्
Dharmadapeta ye chanye maya natranukirtitah
Ye chanukirtitah kshipram tesham gatimavapnuyam
Yadi vyushtamimam ratrim shvo na hanyam jayadratham
51.37
इमां चाप्यपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधत
यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यति
इहैव संप्रवेष्टाहं ज्वलितं जातवेदसम्
Imam chapyaparam bhuyah pratigyam me nibodhata
Yadyasminnahate pape suryostamupayasyati
Ihaiva sampraveshtaham jvalitam jatavedasam
51.38
असुरसुरमनुष्याः पक्षिणो वोरगा वा; पितृरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा
चरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मा;त्तदपि मम रिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः
Asurasuramanushyah pakshino voraga va; pitrirajanichara va brahmadevarshayo va
Charamacharamapidam yatparam chapi tasma;ttadapi mama ripum tam rakshitum naiva shaktah
51.39
यदि विशति रसातलं तदग्र्यं; वियदपि देवपुरं दितेः पुरं वा
तदपि शरशतैरहं प्रभाते; भृशमभिपत्य रिपोः शिरोऽभिहर्ता
Yadi vishati rasatalam tadagryam; viyadapi devapuram diteh puram va
Tadapi sharashatairaham prabhate; bhrishamabhipatya ripoh shirobhiharta
51.40
एवमुक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम्
तस्य शब्दमतिक्रम्य धनुःशब्दोऽस्पृशद्दिवम्
Evamuktva vichikshepa gandivam savyadakshinam
Tasya shabdamatikramya dhanuhshabdosprishaddivam
51.41
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनः
प्रदध्मौ तत्र संक्रुद्धो देवदत्तं धनंजयः
Arjunena pratigyate panchajanyam janardanah
Pradadhmau tatra sankruddho devadattam dhananjayah
51.42
स पाञ्चजन्योऽच्युतवक्त्रवायुना; भृशं सुपूर्णोदरनिःसृतध्वनिः
जगत्सपातालवियद्दिगीश्वरं; प्रकम्पयामास युगात्यये यथा
Sa panchajanyochyutavaktravayuna; bhrisham supurnodaranihsritadhvanih
Jagatsapatalaviyaddigishvaram; prakampayamasa yugatyaye yatha
51.43
ततो वादित्रघोषाश्च प्रादुरासन्समन्ततः
सिंहनादाश्च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना
Tato vaditraghoshashcha pradurasansamantatah
Sinhanadashcha pandunam pratigyate mahatmana