UtshovChapter 31
31.1
संजय उवाच
प्रतिघातं तु सैन्यस्य नामृष्यत वृकोदरः
सोऽभिनद्बाह्लिकं षष्ट्या कर्णं च दशभिः शरैः
Sanjaya uvacha
Pratighatam tu sainyasya namrishyata vrikodarah
Sobhinadbahlikam shashtya karnam cha dashabhih sharaih
31.2
तस्य द्रोणः शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरयस्मयैः
जीवितान्तमभिप्रेप्सुर्मर्मण्याशु जघान ह
Tasya dronah shitairbanaistikshnadharairayasmayaih
Jivitantamabhiprepsurmarmanyashu jaghana ha
31.3
कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वत्थामा च सप्तभिः
षड्भिर्दुर्योधनो राजा तत एनमवाकिरत्
Karno dvadashabhirbanairashvatthama cha saptabhih
Shadbhirduryodhano raja tata enamavakirat
31.4
भीमसेनोऽपि तान्सर्वान्प्रत्यविध्यन्महाबलः
द्रोणं पञ्चाशतेषूणां कर्णं च दशभिः शरैः
Bhimasenopi tansarvanpratyavidhyanmahabalah
Dronam panchashateshunam karnam cha dashabhih sharaih
31.5
दुर्योधनं द्वादशभिर्द्रौणिं चाष्टाभिराशुगैः
आरावं तुमुलं कुर्वन्नभ्यवर्तत तान्रणे
Duryodhanam dvadashabhirdraunim chashtabhirashugaih
Aravam tumulam kurvannabhyavartata tanrane
31.6
तस्मिन्संत्यजति प्राणान्मृत्युसाधारणीकृते
अजातशत्रुस्तान्योधान्भीमं त्रातेत्यचोदयत्
Tasminsantyajati prananmrityusadharanikrite
Ajatashatrustanyodhanbhimam tratetyachodayat
31.7
ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजसः
युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
Te yayurbhimasenasya samipamamitaujasah
Yuyudhanaprabhritayo madriputrau cha pandavau
31.8
ते समेत्य सुसंरब्धाः सहिताः पुरुषर्षभाः
महेष्वासवरैर्गुप्तं द्रोणानीकं बिभित्सवः
Te sametya susanrabdhah sahitah purusharshabhah
Maheshvasavarairguptam dronanikam bibhitsavah
31.9
समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभृतयो रथाः
तान्प्रत्यगृह्णादव्यग्रो द्रोणोऽपि रथिनां वरः
Samapeturmahavirya bhimaprabhritayo rathah
Tanpratyagrihnadavyagro dronopi rathinam varah
31.10
महाबलानतिरथान्वीरान्समरशोभिनः
बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा तावकाः पाण्डवान्ययुः
Mahabalanatirathanviransamarashobhinah
Bahyam mrityubhayam kritva tavakah pandavanyayuh
31.11
सादिनः सादिनोऽभ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान्
आसीच्छक्त्यसिसंपातो युद्धमासीत्परश्वधैः
Sadinah sadinobhyaghnanstathaiva rathino rathan
Asichchhaktyasisampato yuddhamasitparashvadhaih
31.12
निकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम्
कुञ्जराणां च संघातैर्युद्धमासीत्सुदारुणम्
Nikrishtamasiyuddham cha babhuva katukodayam
Kunjaranam cha sanghatairyuddhamasitsudarunam
31.13
अपतत्कुञ्जरादन्यो हयादन्यस्त्ववाक्शिराः
नरो बाणेन निर्भिन्नो रथादन्यश्च मारिष
Apatatkunjaradanyo hayadanyastvavakshirah
Naro banena nirbhinno rathadanyashcha marisha
31.14
तत्रान्यस्य च संमर्दे पतितस्य विवर्मणः
शिरः प्रध्वंसयामास वक्षस्याक्रम्य कुञ्जरः
Tatranyasya cha sammarde patitasya vivarmanah
Shirah pradhvansayamasa vakshasyakramya kunjarah
31.15
अपरेऽप्यपराञ्जघ्नुर्वारणाः पतितान्नरान्
विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन्रथिनो बहून्
Aparepyaparanjaghnurvaranah patitannaran
Vishanaishchavanim gatva vyabhindanrathino bahun
31.16
नरान्त्रैः केचिदपरे विषाणालग्नसंस्रवैः
बभ्रमुः शतशो नागा मृद्नन्तः शतशो नरान्
Narantraih kechidapare vishanalagnasansravaih
Babhramuh shatasho naga mridnantah shatasho naran
31.17
कांस्यायसतनुत्राणान्नराश्वरथकुञ्जरान्
पतितान्पोथयां चक्रुर्द्विपाः स्थूलनडानिव
Kansyayasatanutranannarashvarathakunjaran
Patitanpothayam chakrurdvipah sthulanadaniva
31.18
गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपाः
ह्रीमन्तः कालसंपक्वाः सुदुःखान्यधिशेरते
Gridhrapatradhivasansi shayanani naradhipah
Hrimantah kalasampakvah suduhkhanyadhisherate
31.19
हन्ति स्मात्र पिता पुत्रं रथेनाभ्यतिवर्तते
पुत्रश्च पितरं मोहान्निर्मर्यादमवर्तत
Hanti smatra pita putram rathenabhyativartate
Putrashcha pitaram mohannirmaryadamavartata
31.20
अक्षो भग्नो ध्वजश्छिन्नश्छत्रमुर्व्यां निपातितम्
युगार्धं छिन्नमादाय प्रदुद्राव तथा हयः
Aksho bhagno dhvajashchhinnashchhatramurvyam nipatitam
Yugardham chhinnamadaya pradudrava tatha hayah
31.21
सासिर्बाहुर्निपतितः शिरश्छिन्नं सकुण्डलम्
गजेनाक्षिप्य बलिना रथः संचूर्णितः क्षितौ
Sasirbahurnipatitah shirashchhinnam sakundalam
Gajenakshipya balina rathah sanchurnitah kshitau
31.22
रथिना ताडितो नागो नाराचेनापतद्व्यसुः
सारोहश्चापतद्वाजी गजेनाताडितो भृशम्
Rathina tadito nago narachenapatadvyasuh
Sarohashchapatadvaji gajenatadito bhrisham
31.23
निर्मर्यादं महद्युद्धमवर्तत सुदारुणम्
हा तात हा पुत्र सखे क्वासि तिष्ठ क्व धावसि
Nirmaryadam mahadyuddhamavartata sudarunam
Ha tata ha putra sakhe kvasi tishtha kva dhavasi
31.24
प्रहराहर जह्येनं स्मितक्ष्वेडितगर्जितैः
इत्येवमुच्चरन्त्यः स्म श्रूयन्ते विविधा गिरः
Praharahara jahyenam smitakshveditagarjitaih
Ityevamuchcharantyah sma shruyante vividha girah
31.25
नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम्
उपाशाम्यद्रजो भौमं भीरून्कश्मलमाविशत्
Narasyashvasya nagasya samasajjata shonitam
Upashamyadrajo bhaumam bhirunkashmalamavishat
31.26
आसीत्केशपरामर्शो मुष्टियुद्धं च दारुणम्
नखैर्दन्तैश्च शूराणामद्वीपे द्वीपमिच्छताम्
Asitkeshaparamarsho mushtiyuddham cha darunam
Nakhairdantaishcha shuranamadvipe dvipamichchhatam
31.27
तत्राच्छिद्यत वीरस्य सखड्गो बाहुरुद्यतः
सधनुश्चापरस्यापि सशरः साङ्कुशस्तथा
Tatrachchhidyata virasya sakhadgo bahurudyatah
Sadhanushchaparasyapi sasharah sankushastatha
31.28
प्राक्रोशदन्यमन्योऽत्र तथान्यो विमुखोऽद्रवत्
अन्यः प्राप्तस्य चान्यस्य शिरः कायादपाहरत्
Prakroshadanyamanyotra tathanyo vimukhodravat
Anyah praptasya chanyasya shirah kayadapaharat
31.29
शब्दमभ्यद्रवच्चान्यः शब्दादन्योऽद्रवद्भृशम्
स्वानन्योऽथ परानन्यो जघान निशितैः शरैः
Shabdamabhyadravachchanyah shabdadanyodravadbhrisham
Svananyotha parananyo jaghana nishitaih sharaih
31.30
गिरिशृङ्गोपमश्चात्र नाराचेन निपातितः
मातङ्गो न्यपतद्भूमौ नदीरोध इवोष्णगे
Girishringopamashchatra narachena nipatitah
Matango nyapatadbhumau nadirodha ivoshnage
31.31
तथैव रथिनं नागः क्षरन्गिरिरिवारुजत्
अध्यतिष्ठत्पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिम्
Tathaiva rathinam nagah ksharangiririvarujat
Adhyatishthatpada bhumau sahashvam sahasarathim
31.32
शूरान्प्रहरतो दृष्ट्वा कृतास्त्रान्रुधिरोक्षितान्
बहूनप्याविशन्मोहो भीरून्हृदयदुर्बलान्
Shuranpraharato drishtva kritastranrudhirokshitan
Bahunapyavishanmoho bhirunhridayadurbalan
31.33
सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचन
सैन्ये च रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत
Sarvamavignamabhavanna pragyayata kinchana
Sainye cha rajasa dhvaste nirmaryadamavartata
31.34
ततः सेनापतिः शीघ्रमयं काल इति ब्रुवन्
नित्याभित्वरितानेव त्वरयामास पाण्डवान्
Tatah senapatih shighramayam kala iti bruvan
Nityabhitvaritaneva tvarayamasa pandavan
31.35
कुर्वन्तः शासनं तस्य पाण्डवेया यशस्विनः
सरो हंसा इवापेतुर्घ्नन्तो द्रोणरथं प्रति
Kurvantah shasanam tasya pandaveya yashasvinah
Saro hansa ivapeturghnanto dronaratham prati
31.36
गृह्णीताद्रवतान्योन्यं विभीता विनिकृन्तत
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति
Grihnitadravatanyonyam vibhita vinikrintata
Ityasittumulah shabdo durdharshasya ratham prati
31.37
ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणी राजा जयद्रथः
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्चैनानवारयन्
Tato dronah kripah karno drauni raja jayadrathah
Vindanuvindavavantyau shalyashchainanavarayan
31.38
ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवार्या दुरासदाः
शरार्ता न जहुर्द्रोणं पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
Te tvaryadharmasanrabdha durnivarya durasadah
Shararta na jahurdronam panchalah pandavaih saha
31.39
ततो द्रोणोऽभिसंक्रुद्धो विसृजञ्शतशः शरान्
चेदिपाञ्चालपाण्डूनामकरोत्कदनं महत्
Tato dronobhisankruddho visrijanshatashah sharan
Chedipanchalapandunamakarotkadanam mahat
31.40
तस्य ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे दिक्षु मारिष
वज्रसंघातसंकाशस्त्रासयन्पाण्डवान्बहून्
Tasya jyatalanirghoshah shushruve dikshu marisha
Vajrasanghatasankashastrasayanpandavanbahun
31.41
एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्हत्वा संशप्तकान्बली
अभ्ययात्तत्र यत्र स्म द्रोणः पाण्डून्प्रमर्दति
Etasminnantare jishnurhatva sanshaptakanbali
Abhyayattatra yatra sma dronah pandunpramardati
31.42
तं शरौघमहावर्तं शोणितोदं महाह्रदम्
तीर्णः संशप्तकान्हत्वा प्रत्यदृश्यत फल्गुनः
Tam sharaughamahavartam shonitodam mahahradam
Tirnah sanshaptakanhatva pratyadrishyata phalgunah
31.43
तस्य कीर्तिमतो लक्ष्म सूर्यप्रतिमतेजसः
दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम्
Tasya kirtimato lakshma suryapratimatejasah
Dipyamanamapashyama tejasa vanaradhvajam
31.44
संशप्तकसमुद्रं तमुच्छोष्यास्त्रगभस्तिभिः
स पाण्डवयुगान्तार्कः कुरूनप्यभ्यतीतपत्
Sanshaptakasamudram tamuchchhoshyastragabhastibhih
Sa pandavayugantarkah kurunapyabhyatitapat
31.45
प्रददाह कुरून्सर्वानर्जुनः शस्त्रतेजसा
युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थितः
Pradadaha kurunsarvanarjunah shastratejasa
Yugante sarvabhutani dhumaketurivotthitah
31.46
तेन बाणसहस्रौघैर्गजाश्वरथयोधिनः
ताड्यमानाः क्षितिं जग्मुर्मुक्तशस्त्राः शरार्दिताः
Tena banasahasraughairgajashvarathayodhinah
Tadyamanah kshitim jagmurmuktashastrah shararditah
31.47
केचिदार्तस्वरं चक्रुर्विनेदुरपरे पुनः
पार्थबाणहताः केचिन्निपेतुर्विगतासवः
Kechidartasvaram chakrurvinedurapare punah
Parthabanahatah kechinnipeturvigatasavah
31.48
तेषामुत्पततां कांश्चित्पतितांश्च पराङ्मुखान्
न जघानार्जुनो योधान्योधव्रतमनुस्मरन्
Teshamutpatatam kanshchitpatitanshcha paranmukhan
Na jaghanarjuno yodhanyodhavratamanusmaran
31.49
ते विशीर्णरथाश्वेभाः प्रायशश्च पराङ्मुखाः
कुरवः कर्ण कर्णेति हा हेति च विचुक्रुशुः
Te vishirnarathashvebhah prayashashcha paranmukhah
Kuravah karna karneti ha heti cha vichukrushuh
31.50
तमाधिरथिराक्रन्दं विज्ञाय शरणैषिणाम्
मा भैष्टेति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखोऽर्जुनम्
Tamadhirathirakrandam vigyaya sharanaishinam
Ma bhaishteti pratishrutya yayavabhimukhorjunam
31.51
स भारतरथश्रेष्ठः सर्वभारतहर्षणः
प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः
Sa bharatarathashreshthah sarvabharataharshanah
Pradushchakre tadagneyamastramastravidam varah
31.52
तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च
शरौघाञ्शरजालेन विदुधाव धनंजयः
अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद्विसृजञ्शरान्
Tasya diptasharaughasya diptachapadharasya cha
Sharaughansharajalena vidudhava dhananjayah
Astramastrena sanvarya pranadadvisrijansharan
31.53
धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सात्यकिश्च महारथः
विव्यधुः कर्णमासाद्य त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
Dhrishtadyumnashcha bhimashcha satyakishcha maharathah
Vivyadhuh karnamasadya tribhistribhirajihmagaih
31.54
अर्जुनास्त्रं तु राधेयः संवार्य शरवृष्टिभिः
तेषां त्रयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः
Arjunastram tu radheyah sanvarya sharavrishtibhih
Tesham trayanam chapani chichchheda vishikhaistribhih
31.55
ते निकृत्तायुधाः शूरा निर्विषा भुजगा इव
रथशक्तीः समुत्क्षिप्य भृशं सिंहा इवानदन्
Te nikrittayudhah shura nirvisha bhujaga iva
Rathashaktih samutkshipya bhrisham sinha ivanadan
31.56
ता भुजाग्रैर्महावेगा विसृष्टा भुजगोपमाः
दीप्यमाना महाशक्त्यो जग्मुराधिरथिं प्रति
Ta bhujagrairmahavega visrishta bhujagopamah
Dipyamana mahashaktyo jagmuradhirathim prati
31.57
ता निकृत्य शितैर्बाणैस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
ननाद बलवान्कर्णः पार्थाय विसृजञ्शरान्
Ta nikritya shitairbanaistribhistribhirajihmagaih
Nanada balavankarnah parthaya visrijansharan
31.58
अर्जुनश्चापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः
कर्णादवरजं बाणैर्जघान निशितैस्त्रिभिः
Arjunashchapi radheyam viddhva saptabhirashugaih
Karnadavarajam banairjaghana nishitaistribhih
31.59
ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थः षड्भिरजिह्मगैः
जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात्
Tatah shatrunjayam hatva parthah shadbhirajihmagaih
Jahara sadyo bhallena vipatasya shiro rathat
31.60
पश्यतां धार्तराष्ट्राणामेकेनैव किरीटिना
प्रमुखे सूतपुत्रस्य सोदर्या निहतास्त्रयः
Pashyatam dhartarashtranamekenaiva kiritina
Pramukhe sutaputrasya sodarya nihatastrayah
31.61
ततो भीमः समुत्पत्य स्वरथाद्वैनतेयवत्
वरासिना कर्णपक्षाञ्जघान दश पञ्च च
Tato bhimah samutpatya svarathadvainateyavat
Varasina karnapakshanjaghana dasha pancha cha
31.62
पुनः स्वरथमास्थाय धनुरादाय चापरम्
विव्याध दशभिः कर्णं सूतमश्वांश्च पञ्चभिः
Punah svarathamasthaya dhanuradaya chaparam
Vivyadha dashabhih karnam sutamashvanshcha panchabhih
31.63
धृष्टद्युम्नोऽप्यसिवरं चर्म चादाय भास्वरम्
जघान चन्द्रवर्माणं बृहत्क्षत्रं च पौरवम्
Dhrishtadyumnopyasivaram charma chadaya bhasvaram
Jaghana chandravarmanam brihatkshatram cha pauravam
31.64
ततः स्वरथमास्थाय पाञ्चाल्योऽन्यच्च कार्मुकम्
आदाय कर्णं विव्याध त्रिसप्तत्या नदन्रणे
Tatah svarathamasthaya panchalyonyachcha karmukam
Adaya karnam vivyadha trisaptatya nadanrane
31.65
शैनेयोऽप्यन्यदादाय धनुरिन्द्रायुधद्युति
सूतपुत्रं चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत्
Shaineyopyanyadadaya dhanurindrayudhadyuti
Sutaputram chatuhshashtya viddhva sinha ivanadat
31.66
भल्लभ्यां साधुमुक्ताभ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम्
पुनः कर्णं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Bhallabhyam sadhumuktabhyam chhittva karnasya karmukam
Punah karnam tribhirbanairbahvorurasi charpayat
31.67
ततो दुर्योधनो द्रोणो राजा चैव जयद्रथः
निमज्जमानं राधेयमुज्जह्रुः सात्यकार्णवात्
Tato duryodhano drono raja chaiva jayadrathah
Nimajjamanam radheyamujjahruh satyakarnavat
31.68
धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सौभद्रोऽर्जुन एव च
नकुलः सहदेवश्च सात्यकिं जुगुपू रणे
Dhrishtadyumnashcha bhimashcha saubhadrorjuna eva cha
Nakulah sahadevashcha satyakim jugupu rane
31.69
एवमेष महारौद्रः क्षयार्थं सर्वधन्विनाम्
तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद्रणः
Evamesha maharaudrah kshayartham sarvadhanvinam
Tavakanam paresham cha tyaktva prananabhudranah
31.70
पदातिरथनागाश्वैर्गजाश्वरथपत्तयः
रथिनो नागपत्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपैः
Padatirathanagashvairgajashvarathapattayah
Rathino nagapattyashvai rathapatti rathadvipaih
31.71
अश्वैरश्वा गजैर्नागा रथिनो रथिभिः सह
संसक्ताः समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभिः
Ashvairashva gajairnaga rathino rathibhih saha
Sansaktah samadrishyanta pattayashchapi pattibhih
31.72
एवं सुकलिलं युद्धमासीत्क्रव्यादहर्षणम्
महद्भिस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम्
Evam sukalilam yuddhamasitkravyadaharshanam
Mahadbhistairabhitanam yamarashtravivardhanam
31.73
ततो हता नररथवाजिकुञ्जरै;रनेकशो द्विपरथवाजिपत्तयः
गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा; हयैर्हयाः पत्तिगणैश्च पत्तयः
Tato hata nararathavajikunjarai;ranekasho dviparathavajipattayah
Gajairgaja rathibhirudayudha ratha; hayairhayah pattiganaishcha pattayah
31.74
रथैर्द्विपा द्विरदवरैर्महाहया; हयैर्नरा वररथिभिश्च वाजिनः
निरस्तजिह्वादशनेक्षणाः क्षितौ; क्षयं गताः प्रमथितवर्मभूषणाः
Rathairdvipa dviradavarairmahahaya; hayairnara vararathibhishcha vajinah
Nirastajihvadashanekshanah kshitau; kshayam gatah pramathitavarmabhushanah
31.75
तथा परैर्बहुकरणैर्वरायुधै;र्हता गताः प्रतिभयदर्शनाः क्षितिम्
विपोथिता हयगजपादताडिता; भृशाकुला रथखुरनेमिभिर्हताः
Tatha parairbahukaranairvarayudhai;rhata gatah pratibhayadarshanah kshitim
Vipothita hayagajapadatadita; bhrishakula rathakhuranemibhirhatah
31.76
प्रमोदने श्वापदपक्षिरक्षसां; जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे
महाबलास्ते कुपिताः परस्परं; निषूदयन्तः प्रविचेरुरोजसा
Pramodane shvapadapakshirakshasam; janakshaye vartati tatra darune
Mahabalaste kupitah parasparam; nishudayantah pravicherurojasa
31.77
ततो बले भृशलुलिते परस्परं; निरीक्षमाणे रुधिरौघसंप्लुते
दिवाकरेऽस्तंगिरिमास्थिते शनै;रुभे प्रयाते शिबिराय भारत
Tato bale bhrishalulite parasparam; nirikshamane rudhiraughasamplute
Divakarestangirimasthite shanai;rubhe prayate shibiraya bharata