UtshovChapter 22
22.1
धृतराष्ट्र उवाच
सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्नानि संजय
ये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः
Dhritarashtra uvacha
Sarveshameva me bruhi rathachihnani sanjaya
Ye dronamabhyavartanta kruddha bhimapurogamah
22.2
संजय उवाच
ऋश्यवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम्
रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत
Sanjaya uvacha
Rishyavarnairhayairdrishtva vyayachchhantam vrikodaram
Rajatashvastatah shurah shaineyah sannyavartata
22.3
दर्शनीयास्तु काम्बोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः
वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानभिदुद्रुवुः
Darshaniyastu kambojah shukapatraparichchhadah
Vahanto nakulam shighram tavakanabhidudruvuh
22.4
कृष्णास्तु मेघसंकाशाः सहदेवमुदायुधम्
भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः
Krishnastu meghasankashah sahadevamudayudham
Bhimavega naravyaghramavahanvataranhasah
22.5
हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे
अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम्
Hemottamapratichchhannairhayairvatasamairjave
Abhyavartanta sainyani sarvanyeva yudhishthiram
22.6
राज्ञस्त्वनन्तरं राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत्
जातरूपमयच्छत्रः सर्वैः स्वैरभिरक्षितः
Ragyastvanantaram raja panchalyo drupadobhavat
Jatarupamayachchhatrah sarvaih svairabhirakshitah
22.7
ललामैर्हरिभिर्युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर्युधि
राज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत
Lalamairharibhiryuktaih sarvashabdakshamairyudhi
Ragyam madhye maheshvasah shantabhirabhyavartata
22.8
तं विराटोऽन्वयात्पश्चात्सह शूरैर्महारथैः
केकयाश्च शिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च
स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानमन्वयुः
Tam viratonvayatpashchatsaha shurairmaharathaih
Kekayashcha shikhandi cha dhrishtaketustathaiva cha
Svaih svaih sainyaih parivrita matsyarajanamanvayuh
22.9
ते तु पाटलपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः
वहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिनः
Te tu patalapushpanam samavarna hayottamah
Vahamana vyarajanta matsyasyamitraghatinah
22.10
हारिद्रसमवर्णास्तु जवना हेममालिनः
पुत्रं विराटराजस्य सत्वराः समुदावहन्
Haridrasamavarnastu javana hemamalinah
Putram viratarajasya satvarah samudavahan
22.11
इन्द्रगोपकवर्णैस्तु भ्रातरः पञ्च केकयाः
जातरूपसमाभासः सर्वे लोहितकध्वजाः
Indragopakavarnaistu bhratarah pancha kekayah
Jatarupasamabhasah sarve lohitakadhvajah
22.12
ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः
वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः
Te hemamalinah shurah sarve yuddhavisharadah
Varshanta iva jimutah pratyadrishyanta danshitah
22.13
आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यममितौजसम्
दान्तास्ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनमुदावहन्
Amapatranibhakarah panchalyamamitaujasam
Dantastamraruna yuktah shikhandinamudavahan
22.14
तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः
तेषां तु षट्सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः
Tatha dvadashasahasrah panchalanam maharathah
Tesham tu shatsahasrani ye shikhandinamanvayuh
22.15
पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष
आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः
Putram tu shishupalasya narasinhasya marisha
Akridanto vahanti sma sarangashabala hayah
22.16
धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः
काम्बोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः
Dhrishtaketushcha chedinamrishabhotibaloditah
Kambojaih shabalairashvairabhyavartata durjayah
22.17
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः
पलालधूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन्
Brihatkshatram tu kaikeyam sukumaram hayottamah
Palaladhumavarnabhah saindhavah shighramavahan
22.18
मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलंकृताः
शूरं शिखण्डिनः पुत्रं क्षत्रदेवमुदावहन्
Mallikakshah padmavarna bahlijatah svalankritah
Shuram shikhandinah putram kshatradevamudavahan
22.19
युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम्
Yuvanamavahanyuddhe kraunchavarna hayottamah
Kashyasyabhibhuvah putram sukumaram maharatham
22.20
श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः
यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन्
Shvetastu prativindhyam tam krishnagriva manojavah
Yantuh preshyakara rajanrajaputramudavahan
22.21
सुतसोमं तु यं धौम्यात्पार्थः पुत्रमयाचत
माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे
Sutasomam tu yam dhaumyatparthah putramayachata
Mashapushpasavarnastamavahanvajino rane
22.22
सहस्रसोमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नि
तस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः
Sahasrasomapratima babhuvuh; pure kurunamudayendunamni
Tasminjatah somasankrandamadhye; yasmattasmatsutasomobhavatsah
22.23
नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः
आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन्
Nakulim tu shatanikam shalapushpanibha hayah
Adityatarunaprakhyah shlaghaniyamudavahan
22.24
काञ्चनप्रतिमैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसंनिभाः
द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमावहन्
Kanchanapratimairyoktrairmayuragrivasannibhah
Draupadeyam naravyaghram shrutakarmanamavahan
22.25
श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः
ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः
Shrutakirtim shrutanidhim draupadeyam hayottamah
Uhuh parthasamam yuddhe chashapatranibha hayah
22.26
यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगे
अभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे
Yamahuradhyardhagunam krishnatparthachcha sanyuge
Abhimanyum pishangastam kumaramavahanrane
22.27
एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितः
तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे
Ekastu dhartarashtrebhyah pandavanyah samashritah
Tam brihanto mahakaya yuyutsumavahanrane
22.28
पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम्
ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलंकृताः
Palalakandavarnastu vardhakshemim tarasvinam
Uhuh sutumule yuddhe haya hrishtah svalankritah
22.29
कुमारं शितिपादास्तु रुक्मपत्रैरुरश्छदैः
सौचित्तिमवहन्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः
Kumaram shitipadastu rukmapatrairurashchhadaih
Sauchittimavahanyuddhe yantuh preshyakara hayah
22.30
रुक्मपृष्ठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाः
सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन्
Rukmaprishthavakirnastu kausheyasadrisha hayah
Suvarnamalinah kshantah shrenimantamudavahan
22.31
रुक्ममालाधराः शूरा हेमवर्णाः स्वलंकृताः
काशिराजं हयश्रेष्ठाः श्लाघनीयमुदावहन्
Rukmamaladharah shura hemavarnah svalankritah
Kashirajam hayashreshthah shlaghaniyamudavahan
22.32
अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम्
तं सत्यधृतिमायान्तमरुणाः समुदावहन्
Astranam cha dhanurvede brahme vede cha paragam
Tam satyadhritimayantamarunah samudavahan
22.33
यः स पाञ्चालसेनानीर्द्रोणमंशमकल्पयत्
पारावतसवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नमुदावहन्
Yah sa panchalasenanirdronamanshamakalpayat
Paravatasavarnashva dhrishtadyumnamudavahan
22.34
तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभो
Tamanvayatsatyadhritih sauchittiryuddhadurmadah
Shrenimanvasudanashcha putrah kashyasya chabhibho
22.35
युक्तैः परमकाम्बोजैर्जवनैर्हेममालिभिः
भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः
Yuktaih paramakambojairjavanairhemamalibhih
Bhishayanto dvishatsainyam yamavaishravanopamah
22.36
प्रभद्रकास्तु पाञ्चालाः षट्सहस्राण्युदायुधाः
नानावर्णैर्हयश्रेष्ठैर्हेमचित्ररथध्वजाः
Prabhadrakastu panchalah shatsahasranyudayudhah
Nanavarnairhayashreshthairhemachitrarathadhvajah
22.37
शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाः
समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः
Sharavratairvidhunvantah shatrunvitatakarmukah
Samanamrityavo bhutva dhrishtadyumnam samanvayuh
22.38
बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनः
ऊहुरग्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः
Babhrukausheyavarnastu suvarnavaramalinah
Uhuraglanamanasashchekitanam hayottamah
22.39
इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः
आयात्सुवश्यैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः
Indrayudhasavarnaistu kuntibhojo hayottamaih
Ayatsuvashyaih purujinmatulah savyasachinah
22.40
अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इव
राजानं रोचमानं ते हयाः संख्ये समावहन्
Antarikshasavarnastu tarakachitrita iva
Rajanam rochamanam te hayah sankhye samavahan
22.41
कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाः
जारासंधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन्
Karburah shitipadastu svarnajalaparichchhadah
Jarasandhim hayashreshthah sahadevamudavahan
22.42
ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः
जवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन्
Ye tu pushkaranalasya samavarna hayottamah
Jave shyenasamashchitrah sudamanamudavahan
22.43
शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयः
पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन्
Shashalohitavarnastu pandurodgatarajayah
Panchalyam gopateh putram sinhasenamudavahan
22.44
पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः
तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
Panchalanam naravyaghro yah khyato janamejayah
Tasya sarshapapushpanam tulyavarna hayottamah
22.45
माषवर्णास्तु जवना बृहन्तो हेममालिनः
दधिपृष्ठाश्चन्द्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम्
Mashavarnastu javana brihanto hemamalinah
Dadhiprishthashchandramukhah panchalyamavahandrutam
22.46
शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाः
पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन्
Shurashcha bhadrakashchaiva sharakandanibha hayah
Padmakinjalkavarnabha dandadharamudavahan
22.47
बिभ्रतो हेममालाश्च चक्रवाकोदरा हयाः
कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन्
Bibhrato hemamalashcha chakravakodara hayah
Kosaladhipateh putram sukshatram vajinovahan
22.48
शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः
युद्धे सत्यधृतिं क्षैमिमवहन्प्रांशवः शुभाः
Shabalastu brihantoshva danta jambunadasrajah
Yuddhe satyadhritim kshaimimavahanpranshavah shubhah
22.49
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च
अश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत
Ekavarnena sarvena dhvajena kavachena cha
Ashvaishcha dhanusha chaiva shuklaih shuklo nyavartata
22.50
समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम्
अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रदेवमुदावहन्
Samudrasenaputram tu samudra rudratejasam
Ashvah shashankasadrishashchandradevamudavahan
22.51
नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः
शैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन्हयाः
Nilotpalasavarnastu tapaniyavibhushitah
Shaibyam chitraratham yuddhe chitramalyavahanhayah
22.52
कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयः
रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम्
Kalayapushpavarnastu shvetalohitarajayah
Rathasenam hayashreshthah samuhuryuddhadurmadam
22.53
यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम्
तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णावहन्हयाः
Yam tu sarvamanushyebhyah prahuh shurataram nripam
Tam patachcharahantaram shukavarnavahanhayah
22.54
चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम्
ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
Chitrayudham chitramalyam chitravarmayudhadhvajam
Uhuh kinshukapushpanam tulyavarna hayottamah
22.55
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च
धनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत
Ekavarnena sarvena dhvajena kavachena cha
Dhanusha rathavahaishcha nilairnilobhyavartata
22.56
नानारूपै रत्नचित्रैर्वरूथध्वजकार्मुकैः
वाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत
Nanarupai ratnachitrairvaruthadhvajakarmukaih
Vajidhvajapatakabhishchitraishchitrobhyavartata
22.57
ये तु पुष्करपत्रस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन्
Ye tu pushkarapatrasya tulyavarna hayottamah
Te rochamanasya sutam hemavarnamudavahan
22.58
योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डजाः
श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुमुदावहन्
Yodhashcha bhadrakarashcha sharadandanudandajah
Shvetandah kukkutandabha dandaketumudavahan
22.59
आटरूषकपुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम्
अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश
Atarushakapushpabha hayah pandyanuyayinam
Avahanrathamukhyanamayutani chaturdasha
22.60
नानारूपेण वर्णेन नानाकृतिमुखा हयाः
रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन्
Nanarupena varnena nanakritimukha hayah
Rathachakradhvajam viram ghatotkachamudavahan
22.61
सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम्
राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुः
वर्णैश्चोच्चावचैर्दिव्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः
Suvarnavarna dharmagyamanikastham yudhishthiram
Rajashreshtham hayashreshthah sarvatah prishthatonvayuh
Varnaishchochchavachairdivyaih sadashvanam prabhadrakah
22.62
ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः
प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः
Te yatta bhimasenena sahitah kanchanadhvajah
Pratyadrishyanta rajendra sendra iva divaukasah
22.63
अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्टद्युम्नः समागतान्
सर्वाण्यपि च सैन्यानि भारद्वाजोऽत्यरोचत
Atyarochata tansarvandhrishtadyumnah samagatan
Sarvanyapi cha sainyani bharadvajotyarochata