UtshovChapter 141
141.1
संजय उवाच
भूरिस्तु समरे राजञ्शैनेयं रथिनां वरम्
आपतन्तमपासेधत्प्रपानादिव कुञ्जरम्
Sanjaya uvacha
Bhuristu samare rajanshaineyam rathinam varam
Apatantamapasedhatprapanadiva kunjaram
141.2
अथैनं सात्यकिः क्रुद्धः पञ्चभिर्निशितैः शरैः
विव्याध हृदये तूर्णं प्रास्रवत्तस्य शोणितम्
Athainam satyakih kruddhah panchabhirnishitaih sharaih
Vivyadha hridaye turnam prasravattasya shonitam
141.3
तथैव कौरवो युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम्
दशभिर्विशिखैस्तीक्ष्णैरविध्यत भुजान्तरे
Tathaiva kauravo yuddhe shaineyam yuddhadurmadam
Dashabhirvishikhaistikshnairavidhyata bhujantare
141.4
तावन्योन्यं महाराज ततक्षाते शरैर्भृशम्
क्रोधसंरक्तनयनौ क्रोधाद्विस्फार्य कार्मुके
Tavanyonyam maharaja tatakshate sharairbhrisham
Krodhasanraktanayanau krodhadvispharya karmuke
141.5
तयोरासीन्महाराज शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा
क्रुद्धयोः सायकमुचोर्यमान्तकनिकाशयोः
Tayorasinmaharaja shastravrishtih sudaruna
Kruddhayoh sayakamuchoryamantakanikashayoh
141.6
तावन्योन्यं शरै राजन्प्रच्छाद्य समरे स्थितौ
मुहूर्तं चैव तद्युद्धं समरूपमिवाभवत्
Tavanyonyam sharai rajanprachchhadya samare sthitau
Muhurtam chaiva tadyuddham samarupamivabhavat
141.7
ततः क्रुद्धो महाराज शैनेयः प्रहसन्निव
धनुश्चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मनः
Tatah kruddho maharaja shaineyah prahasanniva
Dhanushchichchheda samare kauravyasya mahatmanah
141.8
अथैनं छिन्नधन्वानं नवभिर्निशितैः शरैः
विव्याध हृदये तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Athainam chhinnadhanvanam navabhirnishitaih sharaih
Vivyadha hridaye turnam tishtha tishtheti chabravit
141.9
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः
धनुरन्यत्समादाय सात्वतं प्रत्यविध्यत
Sotividdho balavata shatruna shatrutapanah
Dhanuranyatsamadaya satvatam pratyavidhyata
141.10
स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस्त्रिभिरेव विशां पते
धनुश्चिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव
Sa viddhva satvatam banaistribhireva visham pate
Dhanushchichchheda bhallena sutikshnena hasanniva
141.11
छिन्नधन्वा महाराज सात्यकिः क्रोधमूर्छितः
प्रजहार महावेगां शक्तिं तस्य महोरसि
Chhinnadhanva maharaja satyakih krodhamurchhitah
Prajahara mahavegam shaktim tasya mahorasi
141.12
स तु शक्त्या विभिन्नाङ्गो निपपात रथोत्तमात्
लोहिताङ्ग इवाकाशाद्दीप्तरश्मिर्यदृच्छया
Sa tu shaktya vibhinnango nipapata rathottamat
Lohitanga ivakashaddiptarashmiryadrichchhaya
141.13
तं तु दृष्ट्वा हतं शूरमश्वत्थामा महारथः
अभ्यधावत वेगेन शैनेयं प्रति संयुगे
अभ्यवर्षच्छरौघेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुदः
Tam tu drishtva hatam shuramashvatthama maharathah
Abhyadhavata vegena shaineyam prati sanyuge
Abhyavarshachchharaughena merum vrishtya yathambudah
141.14
तमापतन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं प्रति
घटोत्कचोऽब्रवीद्राजन्नादं मुक्त्वा महारथः
Tamapatantam sanrabdham shaineyasya ratham prati
Ghatotkachobravidrajannadam muktva maharathah
141.15
तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि
एष त्वाद्य हनिष्यामि महिषं स्कन्दराडिव
युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे
Tishtha tishtha na me jivandronaputra gamishyasi
Esha tvadya hanishyami mahisham skandaradiva
Yuddhashraddhamaham tedya vineshyami ranajire
141.16
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः परवीरहा
द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी
Ityuktva roshatamraksho rakshasah paraviraha
Draunimabhyadravatkruddho gajendramiva kesari
141.17
रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचः
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः
Rathakshamatrairishubhirabhyavarshadghatotkachah
Rathinamrishabham draunim dharabhiriva toyadah
141.18
शरवृष्टिं तु तां प्राप्तां शरैराशीविषोपमैः
शातयामास समरे तरसा द्रौणिरुत्स्मयन्
Sharavrishtim tu tam praptam sharairashivishopamaih
Shatayamasa samare tarasa draunirutsmayan
141.19
ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिराशुगैः
समाचिनोद्राक्षसेन्द्रं घटोत्कचमरिंदम
Tatah sharashataistikshnairmarmabhedibhirashugaih
Samachinodrakshasendram ghatotkachamarindama
141.20
स शरैराचितस्तेन राक्षसो रणमूर्धनि
व्यकाशत महाराज श्वाविच्छललितो यथा
Sa sharairachitastena rakshaso ranamurdhani
Vyakashata maharaja shvavichchhalalito yatha
141.21
ततः क्रोधसमाविष्टो भैमसेनिः प्रतापवान्
शरैरवचकर्तोग्रैर्द्रौणिं वज्राशनिस्वनैः
Tatah krodhasamavishto bhaimasenih pratapavan
Sharairavachakartograirdraunim vajrashanisvanaih
141.22
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च नाराचैः सशिलीमुखैः
वराहकर्णैर्नालीकैस्तीक्ष्णैश्चापि विकर्णिभिः
Kshuraprairardhachandraishcha narachaih sashilimukhaih
Varahakarnairnalikaistikshnaishchapi vikarnibhih
141.23
तां शस्त्रवृष्टिमतुलां वज्राशनिसमस्वनाम्
पतन्तीमुपरि क्रुद्धो द्रौणिरव्यथितेन्द्रियः
Tam shastravrishtimatulam vajrashanisamasvanam
Patantimupari kruddho drauniravyathitendriyah
141.24
सुदुःसहां शरैर्घोरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः
व्यधमत्स महातेजा महाभ्राणीव मारुतः
Suduhsaham sharairghorairdivyastrapratimantritaih
Vyadhamatsa mahateja mahabhraniva marutah
141.25
ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत्
घोररूपो महाराज योधानां हर्षवर्धनः
Tatontarikshe bananam sangramonya ivabhavat
Ghorarupo maharaja yodhanam harshavardhanah
141.26
ततोऽस्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्ततः
बभौ निशामुखे व्योम खद्योतैरिव संवृतम्
Tatostrasangharshakritairvisphulingaih samantatah
Babhau nishamukhe vyoma khadyotairiva sanvritam
141.27
स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतः
प्रियार्थं तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत्
Sa marganaganairdraunirdishah prachchhadya sarvatah
Priyartham tava putranam rakshasam samavakirat
141.28
ततः प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे
विगाढे रजनीमध्ये शक्रप्रह्रादयोरिव
Tatah pravavrite yuddham draunirakshasayormridhe
Vigadhe rajanimadhye shakraprahradayoriva
141.29
ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्द्रौणिमाहवे
जघानोरसि संक्रुद्धः कालज्वलनसंनिभैः
Tato ghatotkacho banairdashabhirdraunimahave
Jaghanorasi sankruddhah kalajvalanasannibhaih
141.30
स तैरभ्यायतैर्विद्धो राक्षसेन महाबलः
चचाल समरे द्रौणिर्वातनुन्न इव द्रुमः
स मोहमनुसंप्राप्तो ध्वजयष्टिं समाश्रितः
Sa tairabhyayatairviddho rakshasena mahabalah
Chachala samare draunirvatanunna iva drumah
Sa mohamanusamprapto dhvajayashtim samashritah
141.31
ततो हाहाकृतं सैन्यं तव सर्वं जनाधिप
हतं स्म मेनिरे सर्वे तावकास्तं विशां पते
Tato hahakritam sainyam tava sarvam janadhipa
Hatam sma menire sarve tavakastam visham pate
141.32
तं तु दृष्ट्वा तथावस्थमश्वत्थामानमाहवे
पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे
Tam tu drishtva tathavasthamashvatthamanamahave
Panchalah srinjayashchaiva sinhanadam prachakrire
141.33
प्रतिलभ्य ततः संज्ञामश्वत्थामा महाबलः
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः
Pratilabhya tatah sangyamashvatthama mahabalah
Dhanuh prapidya vamena karenamitrakarshanah
141.34
मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्
यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्
Mumochakarnapurnena dhanusha sharamuttamam
Yamadandopamam ghoramuddishyashu ghatotkacham
141.35
स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरोत्तमः
विवेश वसुधामुग्रः सुपुङ्खः पृथिवीपते
Sa bhittva hridayam tasya rakshasasya sharottamah
Vivesha vasudhamugrah supunkhah prithivipate
141.36
सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
राक्षसेन्द्रः सुबलवान्द्रौणिना रणमानिना
Sotividdho maharaja rathopastha upavishat
Rakshasendrah subalavandraunina ranamanina
141.37
दृष्ट्वा विमूढं हैडिम्बं सारथिस्तं रणाजिरात्
द्रौणेः सकाशात्संभ्रान्तस्त्वपनिन्ये त्वरान्वितः
Drishtva vimudham haidimbam sarathistam ranajirat
Drauneh sakashatsambhrantastvapaninye tvaranvitah
141.38
तथा तु समरे विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम्
ननाद सुमहानादं द्रोणपुत्रो महाबलः
Tatha tu samare viddhva rakshasendram ghatotkacham
Nanada sumahanadam dronaputro mahabalah
141.39
पूजितस्तव पुत्रैश्च सर्वयोधैश्च भारत
वपुषा प्रतिजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः
Pujitastava putraishcha sarvayodhaishcha bharata
Vapusha pratijajvala madhyahna iva bhaskarah
141.40
भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रति
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः
Bhimasenam tu yudhyantam bharadvajaratham prati
Svayam duryodhano raja pratyavidhyachchhitaih sharaih
141.41
तं भीमसेनो नवभिः शरैर्विव्याध मारिष
दुर्योधनोऽपि विंशत्या शराणां प्रत्यविध्यत
Tam bhimaseno navabhih sharairvivyadha marisha
Duryodhanopi vinshatya sharanam pratyavidhyata
141.42
तौ सायकैरवच्छन्नावदृश्येतां रणाजिरे
मेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दुभास्करौ
Tau sayakairavachchhannavadrishyetam ranajire
Meghajalasamachchhannau nabhasivendubhaskarau
141.43
अथ दुर्योधनो राजा भीमं विव्याध पत्रिभिः
पञ्चभिर्भरतश्रेष्ठ तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Atha duryodhano raja bhimam vivyadha patribhih
Panchabhirbharatashreshtha tishtha tishtheti chabravit
141.44
तस्य भीमो धनुश्छित्त्वा ध्वजं च नवभिः शरैः
विव्याध कौरवश्रेष्ठं नवत्या नतपर्वणाम्
Tasya bhimo dhanushchhittva dhvajam cha navabhih sharaih
Vivyadha kauravashreshtham navatya nataparvanam
141.45
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष
चिक्षेप स शरान्राजन्पश्यतां सर्वधन्विनाम्
Tato duryodhanah kruddho bhimasenasya marisha
Chikshepa sa sharanrajanpashyatam sarvadhanvinam
141.46
तान्निहत्य शरान्भीमो दुर्योधनधनुश्च्युतान्
कौरवं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्
Tannihatya sharanbhimo duryodhanadhanushchyutan
Kauravam panchavinshatya kshudrakanam samarpayat
141.47
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो भीमसेनस्य मारिष
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा दशभिः प्रत्यविध्यत
Duryodhanastu sankruddho bhimasenasya marisha
Kshuraprena dhanushchhittva dashabhih pratyavidhyata
141.48
अथान्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलः
विव्याध नृपतिं तूर्णं सप्तभिर्निशितैः शरैः
Athanyaddhanuradaya bhimaseno mahabalah
Vivyadha nripatim turnam saptabhirnishitaih sharaih
141.49
तदप्यस्य धनुः क्षिप्रं चिच्छेद लघुहस्तवत्
द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थं पञ्चमं तथा
Tadapyasya dhanuh kshipram chichchheda laghuhastavat
Dvitiyam cha tritiyam cha chaturtham panchamam tatha
141.50
आत्तमात्तं महाराज भीमस्य धनुराच्छिनत्
तव पुत्रो महाराज जितकाशी मदोत्कटः
Attamattam maharaja bhimasya dhanurachchhinat
Tava putro maharaja jitakashi madotkatah
141.51
स तदा छिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः
शक्तिं चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम्
Sa tada chhidyamaneshu karmukeshu punah punah
Shaktim chikshepa samare sarvaparashavim shubham
141.52
अप्राप्तामेव तां शक्तिं त्रिधा चिच्छेद कौरवः
पश्यतः सर्वलोकस्य भीमस्य च महात्मनः
Apraptameva tam shaktim tridha chichchheda kauravah
Pashyatah sarvalokasya bhimasya cha mahatmanah
141.53
ततो भीमो महाराज गदां गुर्वीं महाप्रभाम्
चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति
Tato bhimo maharaja gadam gurvim mahaprabham
Chikshepavidhya vegena duryodhanaratham prati
141.54
ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगे
सारथिं च गदा गुर्वी ममर्द भरतर्षभ
Tatah sa sahasa vahanstava putrasya sanyuge
Sarathim cha gada gurvi mamarda bharatarshabha
141.55
पुत्रस्तु तव राजेन्द्र रथाद्धेमपरिष्कृतात्
आप्लुतः सहसा यानं नन्दकस्य महात्मनः
Putrastu tava rajendra rathaddhemaparishkritat
Aplutah sahasa yanam nandakasya mahatmanah
141.56
ततो भीमो हतं मत्वा तव पुत्रं महारथम्
सिंहनादं महच्चक्रे तर्जयन्निव कौरवान्
Tato bhimo hatam matva tava putram maharatham
Sinhanadam mahachchakre tarjayanniva kauravan
141.57
तावकाः सैनिकाश्चापि मेनिरे निहतं नृपम्
ततो विचुक्रुशुः सर्वे हा हेति च समन्ततः
Tavakah sainikashchapi menire nihatam nripam
Tato vichukrushuh sarve ha heti cha samantatah
141.58
तेषां तु निनदं श्रुत्वा त्रस्तानां सर्वयोधिनाम्
भीमसेनस्य नादं च श्रुत्वा राजन्महात्मनः
Tesham tu ninadam shrutva trastanam sarvayodhinam
Bhimasenasya nadam cha shrutva rajanmahatmanah
141.59
ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा सुयोधनम्
अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थो वृकोदरः
Tato yudhishthiro raja hatam matva suyodhanam
Abhyavartata vegena yatra partho vrikodarah
141.60
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश्च विशां पते
सर्वोद्योगेनाभिजग्मुर्द्रोणमेव युयुत्सया
Panchalah kekaya matsyah srinjayashcha visham pate
Sarvodyogenabhijagmurdronameva yuyutsaya
141.61
तत्रासीत्सुमहद्युद्धं द्रोणस्याथ परैः सह
घोरे तमसि मग्नानां निघ्नतामितरेतरम्
Tatrasitsumahadyuddham dronasyatha paraih saha
Ghore tamasi magnanam nighnatamitaretaram