UtshovChapter 134
134.1
संजय उवाच
तथा परुषितं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मातुलम्
खड्गमुद्यम्य वेगेन द्रौणिरभ्यपतद्द्रुतम्
Sanjaya uvacha
Tatha parushitam drishtva sutaputrena matulam
Khadgamudyamya vegena draunirabhyapataddrutam
134.2
अश्वत्थामोवाच
कर्ण पश्य सुदुर्बुद्धे तिष्ठेदानीं नराधम
एष तेऽद्य शिरः कायादुद्धरामि सुदुर्मते
Ashvatthamovacha
Karna pashya sudurbuddhe tishthedanim naradhama
Esha tedya shirah kayaduddharami sudurmate
134.3
संजय उवाच
तमुत्पतन्तं वेगेन राजा दुर्योधनः स्वयम्
न्यवारयन्महाराज कृपश्च द्विपदां वरः
Sanjaya uvacha
Tamutpatantam vegena raja duryodhanah svayam
Nyavarayanmaharaja kripashcha dvipadam varah
134.4
कर्ण उवाच
शूरोऽयं समरश्लाघी दुर्मतिश्च द्विजाधमः
आसादयतु मद्वीर्यं मुञ्चेमं कुरुसत्तम
Karna uvacha
Shuroyam samarashlaghi durmatishcha dvijadhamah
Asadayatu madviryam munchemam kurusattama
134.5
अश्वत्थामोवाच
तवैतत्क्षम्यतेऽस्माभिः सूतात्मज सुदुर्मते
दर्पमुत्सिक्तमेतत्ते फल्गुनो नाशयिष्यति
Ashvatthamovacha
Tavaitatkshamyatesmabhih sutatmaja sudurmate
Darpamutsiktametatte phalguno nashayishyati
134.6
दुर्योधन उवाच
अश्वत्थामन्प्रसीदस्व क्षन्तुमर्हसि मानद
कोपः खलु न कर्तव्यः सूतपुत्रे कथंचन
Duryodhana uvacha
Ashvatthamanprasidasva kshantumarhasi manada
Kopah khalu na kartavyah sutaputre kathanchana
134.7
त्वयि कर्णे कृपे द्रोणे मद्रराजेऽथ सौबले
महत्कार्यं समायत्तं प्रसीद द्विजसत्तम
Tvayi karne kripe drone madrarajetha saubale
Mahatkaryam samayattam prasida dvijasattama
134.8
एते ह्यभिमुखाः सर्वे राधेयेन युयुत्सवः
आयान्ति पाण्डवा ब्रह्मन्नाह्वयन्तः समन्ततः
Ete hyabhimukhah sarve radheyena yuyutsavah
Ayanti pandava brahmannahvayantah samantatah
134.9
संजय उवाच
कर्णोऽपि रथिनां श्रेष्ठश्चापमुद्यम्य वीर्यवान्
कौरवाग्र्यैः परिवृतः शक्रो देवगणैरिव
पर्यतिष्ठत तेजस्वी स्वबाहुबलमाश्रितः
Sanjaya uvacha
Karnopi rathinam shreshthashchapamudyamya viryavan
Kauravagryaih parivritah shakro devaganairiva
Paryatishthata tejasvi svabahubalamashritah
134.10
ततः प्रववृते युद्धं कर्णस्य सह पाण्डवैः
संरब्धस्य महाराज सिंहनादविनादितम्
Tatah pravavrite yuddham karnasya saha pandavaih
Sanrabdhasya maharaja sinhanadavinaditam
134.11
ततस्ते पाण्डवा राजन्पाञ्चालाश्च यशस्विनः
दृष्ट्वा कर्णं महाबाहुमुच्चैः शब्दमथानदन्
Tataste pandava rajanpanchalashcha yashasvinah
Drishtva karnam mahabahumuchchaih shabdamathanadan
134.12
अयं कर्णः कुतः कर्णस्तिष्ठ कर्ण महारणे
युध्यस्व सहितोऽस्माभिर्दुरात्मन्पुरुषाधम
Ayam karnah kutah karnastishtha karna maharane
Yudhyasva sahitosmabhirduratmanpurushadhama
134.13
अन्ये तु दृष्ट्वा राधेयं क्रोधरक्तेक्षणाब्रुवन्
हन्यतामयमुत्सिक्तः सूतपुत्रोऽल्पचेतनः
Anye tu drishtva radheyam krodharaktekshanabruvan
Hanyatamayamutsiktah sutaputrolpachetanah
134.14
सर्वैः पार्थिवशार्दूलैर्नानेनार्थोऽस्ति जीवता
अत्यन्तवैरी पार्थानां सततं पापपूरुषः
Sarvaih parthivashardulairnanenarthosti jivata
Atyantavairi parthanam satatam papapurushah
134.15
एष मूलं ह्यनर्थानां दुर्योधनमते स्थितः
हतैनमिति जल्पन्तः क्षत्रियाः समुपाद्रवन्
Esha mulam hyanarthanam duryodhanamate sthitah
Hatainamiti jalpantah kshatriyah samupadravan
134.16
महता शरवर्षेण छादयन्तो महारथाः
वधार्थं सूतपुत्रस्य पाण्डवेयेन चोदिताः
Mahata sharavarshena chhadayanto maharathah
Vadhartham sutaputrasya pandaveyena choditah
134.17
तांस्तु सर्वांस्तथा दृष्ट्वा धावमानान्महारथान्
न विव्यथे सूतपुत्रो न च त्रासमगच्छत
Tanstu sarvanstatha drishtva dhavamananmaharathan
Na vivyathe sutaputro na cha trasamagachchhata
134.18
दृष्ट्वा नगरकल्पं तमुद्धूतं सैन्यसागरम्
पिप्रीषुस्तव पुत्राणां संग्रामेष्वपराजितः
Drishtva nagarakalpam tamuddhutam sainyasagaram
Piprishustava putranam sangrameshvaparajitah
134.19
सायकौघेन बलवान्क्षिप्रकारी महाबलः
वारयामास तत्सैन्यं समन्ताद्भरतर्षभ
Sayakaughena balavankshiprakari mahabalah
Varayamasa tatsainyam samantadbharatarshabha
134.20
ततस्तु शरवर्षेण पार्थिवास्तमवारयन्
धनूंषि ते विधुन्वानाः शतशोऽथ सहस्रशः
अयोधयन्त राधेयं शक्रं दैत्यगणा इव
Tatastu sharavarshena parthivastamavarayan
Dhanunshi te vidhunvanah shatashotha sahasrashah
Ayodhayanta radheyam shakram daityagana iva
134.21
शरवर्षं तु तत्कर्णः पार्थिवैः समुदीरितम्
शरवर्षेण महता समन्ताद्व्यकिरत्प्रभो
Sharavarsham tu tatkarnah parthivaih samudiritam
Sharavarshena mahata samantadvyakiratprabho
134.22
तद्युद्धमभवत्तेषां कृतप्रतिकृतैषिणाम्
यथा देवासुरे युद्धे शक्रस्य सह दानवैः
Tadyuddhamabhavattesham kritapratikritaishinam
Yatha devasure yuddhe shakrasya saha danavaih
134.23
तत्राद्भुतमपश्याम सूतपुत्रस्य लाघवम्
यदेनं समरे यत्ता नाप्नुवन्त परे युधि
Tatradbhutamapashyama sutaputrasya laghavam
Yadenam samare yatta napnuvanta pare yudhi
134.24
निवार्य च शरौघांस्तान्पार्थिवानां महारथः
युगेष्वीषासु छत्रेषु ध्वजेषु च हयेषु च
आत्मनामाङ्कितान्बाणान्राधेयः प्राहिणोच्छितान्
Nivarya cha sharaughanstanparthivanam maharathah
Yugeshvishasu chhatreshu dhvajeshu cha hayeshu cha
Atmanamankitanbananradheyah prahinochchhitan
134.25
ततस्ते व्याकुलीभूता राजानः कर्णपीडिताः
बभ्रमुस्तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव
Tataste vyakulibhuta rajanah karnapiditah
Babhramustatra tatraiva gavah shitardita iva
134.26
हयानां वध्यमानानां गजानां रथिनां तथा
तत्र तत्राभ्यवेक्षामः संघान्कर्णेन पातितान्
Hayanam vadhyamananam gajanam rathinam tatha
Tatra tatrabhyavekshamah sanghankarnena patitan
134.27
शिरोभिः पतितै राजन्बाहुभिश्च समन्ततः
आस्तीर्णा वसुधा सर्वा शूराणामनिवर्तिनाम्
Shirobhih patitai rajanbahubhishcha samantatah
Astirna vasudha sarva shuranamanivartinam
134.28
हतैश्च हन्यमानैश्च निष्टनद्भिश्च सर्वशः
बभूवायोधनं रौद्रं वैवस्वतपुरोपमम्
Hataishcha hanyamanaishcha nishtanadbhishcha sarvashah
Babhuvayodhanam raudram vaivasvatapuropamam
134.29
ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
अश्वत्थामानमासाद्य तदा वाक्यमुवाच ह
Tato duryodhano raja drishtva karnasya vikramam
Ashvatthamanamasadya tada vakyamuvacha ha
134.30
युध्यतेऽसौ रणे कर्णो दंशितः सर्वपार्थिवैः
पश्यैतां द्रवतीं सेनां कर्णसायकपीडिताम्
कार्त्तिकेयेन विध्वस्तामासुरीं पृतनामिव
Yudhyatesau rane karno danshitah sarvaparthivaih
Pashyaitam dravatim senam karnasayakapiditam
Karttikeyena vidhvastamasurim pritanamiva
134.31
दृष्ट्वैतां निर्जितां सेनां रणे कर्णेन धीमता
अभियात्येष बीभत्सुः सूतपुत्रजिघांसया
Drishtvaitam nirjitam senam rane karnena dhimata
Abhiyatyesha bibhatsuh sutaputrajighansaya
134.32
तद्यथा पश्यमानानां सूतपुत्रं महारथम्
न हन्यात्पाण्डवः संख्ये तथा नीतिर्विधीयताम्
Tadyatha pashyamananam sutaputram maharatham
Na hanyatpandavah sankhye tatha nitirvidhiyatam
134.33
ततो द्रौणिः कृपः शल्यो हार्दिक्यश्च महारथः
प्रत्युद्ययुस्तदा पार्थं सूतपुत्रपरीप्सया
Tato draunih kripah shalyo hardikyashcha maharathah
Pratyudyayustada partham sutaputraparipsaya
134.34
आयान्तं दृश्य कौन्तेयं वृत्रं देवचमूमिव
प्रत्युद्ययौ तदा कर्णो यथा शक्रः प्रतापवान्
Ayantam drishya kaunteyam vritram devachamumiva
Pratyudyayau tada karno yatha shakrah pratapavan
134.35
धृतराष्ट्र उवाच
संरब्धं फल्गुनं दृष्ट्वा कालान्तकयमोपमम्
कर्णो वैकर्तनः सूत प्रत्यपद्यत्किमुत्तरम्
Dhritarashtra uvacha
Sanrabdham phalgunam drishtva kalantakayamopamam
Karno vaikartanah suta pratyapadyatkimuttaram
134.36
स ह्यस्पर्धत पार्थेन नित्यमेव महारथः
आशंसते च बीभत्सुं युद्धे जेतुं सुदारुणे
Sa hyaspardhata parthena nityameva maharathah
Ashansate cha bibhatsum yuddhe jetum sudarune
134.37
स तु तं सहसा प्राप्तं नित्यमत्यन्तवैरिणम्
कर्णो वैकर्तनः सूत किमुत्तरमपद्यत
Sa tu tam sahasa praptam nityamatyantavairinam
Karno vaikartanah suta kimuttaramapadyata
134.38
संजय उवाच
आयान्तं पाण्डवं दृष्ट्वा गजः प्रतिगजं यथा
असंभ्रान्ततरः कर्णः प्रत्युदीयाद्धनंजयम्
Sanjaya uvacha
Ayantam pandavam drishtva gajah pratigajam yatha
Asambhrantatarah karnah pratyudiyaddhananjayam
134.39
तमापतन्तं वेगेन वैकर्तनमजिह्मगैः
वारयामास तेजस्वी पाण्डवः शत्रुतापनः
Tamapatantam vegena vaikartanamajihmagaih
Varayamasa tejasvi pandavah shatrutapanah
134.40
तं कर्णः शरजालेन छादयामास मारिष
विव्याध च सुसंक्रुद्धः शरैस्त्रिभिरजिह्मगैः
Tam karnah sharajalena chhadayamasa marisha
Vivyadha cha susankruddhah sharaistribhirajihmagaih
134.41
तस्य तल्लाघवं पार्थो नामृष्यत महाबलः
तस्मै बाणाञ्शिलाधौतान्प्रसन्नाग्रानजिह्मगान्
Tasya tallaghavam partho namrishyata mahabalah
Tasmai bananshiladhautanprasannagranajihmagan
134.42
प्राहिणोत्सूतपुत्राय त्रिंशतं शत्रुतापनः
विव्याध चैनं संरब्धो बाणेनैकेन वीर्यवान्
Prahinotsutaputraya trinshatam shatrutapanah
Vivyadha chainam sanrabdho banenaikena viryavan
134.43
सव्ये भुजाग्रे बलवान्नाराचेन हसन्निव
तस्य विद्धस्य वेगेन कराच्चापं पपात ह
Savye bhujagre balavannarachena hasanniva
Tasya viddhasya vegena karachchapam papata ha
134.44
पुनरादाय तच्चापं निमेषार्धान्महाबलः
छादयामास बाणौघैः फल्गुनं कृतहस्तवत्
Punaradaya tachchapam nimeshardhanmahabalah
Chhadayamasa banaughaih phalgunam kritahastavat
134.45
शरवृष्टिं तु तां मुक्तां सूतपुत्रेण भारत
व्यधमच्छरवर्षेण स्मयन्निव धनंजयः
Sharavrishtim tu tam muktam sutaputrena bharata
Vyadhamachchharavarshena smayanniva dhananjayah
134.46
तौ परस्परमासाद्य शरवर्षेण पार्थिव
छादयेतां महेष्वासौ कृतप्रतिकृतैषिणौ
Tau parasparamasadya sharavarshena parthiva
Chhadayetam maheshvasau kritapratikritaishinau
134.47
तदद्भुतमभूद्युद्धं कर्णपाण्डवयोर्मृधे
क्रुद्धयोर्वाशिताहेतोर्वन्ययोर्गजयोरिव
Tadadbhutamabhudyuddham karnapandavayormridhe
Kruddhayorvashitahetorvanyayorgajayoriva
134.48
ततः पार्थो महेष्वासो दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
मुष्टिदेशे धनुस्तस्य चिच्छेद त्वरयान्वितः
Tatah partho maheshvaso drishtva karnasya vikramam
Mushtideshe dhanustasya chichchheda tvarayanvitah
134.49
अश्वांश्च चतुरो भल्लैरनयद्यमसादनम्
सारथेश्च शिरः कायादहरच्छत्रुतापनः
Ashvanshcha chaturo bhallairanayadyamasadanam
Saratheshcha shirah kayadaharachchhatrutapanah
134.50
अथैनं छिन्नधन्वानं हताश्वं हतसारथिम्
विव्याध सायकैः पार्थश्चतुर्भिः पाण्डुनन्दनः
Athainam chhinnadhanvanam hatashvam hatasarathim
Vivyadha sayakaih parthashchaturbhih pandunandanah
134.51
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य नरर्षभः
आरुरोह रथं तूर्णं कृपस्य शरपीडितः
Hatashvattu rathatturnamavaplutya nararshabhah
Aruroha ratham turnam kripasya sharapiditah
134.52
राधेयं निर्जितं दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ
धनंजयशरैर्नुन्नाः प्राद्रवन्त दिशो दश
Radheyam nirjitam drishtva tavaka bharatarshabha
Dhananjayasharairnunnah pradravanta disho dasha
134.53
द्रवतस्तान्समालोक्य राजा दुर्योधनो नृप
निवर्तयामास तदा वाक्यं चेदमुवाच ह
Dravatastansamalokya raja duryodhano nripa
Nivartayamasa tada vakyam chedamuvacha ha
134.54
अलं द्रुतेन वः शूरास्तिष्ठध्वं क्षत्रियर्षभाः
एष पार्थवधायाहं स्वयं गच्छामि संयुगे
अहं पार्थान्हनिष्यामि सपाञ्चालान्ससोमकान्
Alam drutena vah shurastishthadhvam kshatriyarshabhah
Esha parthavadhayaham svayam gachchhami sanyuge
Aham parthanhanishyami sapanchalansasomakan
134.55
अद्य मे युध्यमानस्य सह गाण्डीवधन्वना
द्रक्ष्यन्ति विक्रमं पार्थाः कालस्येव युगक्षये
Adya me yudhyamanasya saha gandivadhanvana
Drakshyanti vikramam parthah kalasyeva yugakshaye
134.56
अद्य मद्बाणजालानि विमुक्तानि सहस्रशः
द्रक्ष्यन्ति समरे योधाः शलभानामिवायतीः
Adya madbanajalani vimuktani sahasrashah
Drakshyanti samare yodhah shalabhanamivayatih
134.57
अद्य बाणमयं वर्षं सृजतो मम धन्विनः
जीमूतस्येव घर्मान्ते द्रक्ष्यन्ति युधि सैनिकाः
Adya banamayam varsham srijato mama dhanvinah
Jimutasyeva gharmante drakshyanti yudhi sainikah
134.58
जेष्याम्यद्य रणे पार्थं सायकैर्नतपर्वभिः
तिष्ठध्वं समरे शूरा भयं त्यजत फल्गुनात्
Jeshyamyadya rane partham sayakairnataparvabhih
Tishthadhvam samare shura bhayam tyajata phalgunat
134.59
न हि मद्वीर्यमासाद्य फल्गुनः प्रसहिष्यति
यथा वेलां समासाद्य सागरो मकरालयः
Na hi madviryamasadya phalgunah prasahishyati
Yatha velam samasadya sagaro makaralayah
134.60
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सैन्येन महता वृतः
फल्गुनं प्रति दुर्धर्षः क्रोधसंरक्तलोचनः
Ityuktva prayayau raja sainyena mahata vritah
Phalgunam prati durdharshah krodhasanraktalochanah
134.61
तं प्रयान्तं महाबाहुं दृष्ट्वा शारद्वतस्तदा
अश्वत्थामानमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह
Tam prayantam mahabahum drishtva sharadvatastada
Ashvatthamanamasadya vakyametaduvacha ha
134.62
एष राजा महाबाहुरमर्षी क्रोधमूर्छितः
पतंगवृत्तिमास्थाय फल्गुनं योद्धुमिच्छति
Esha raja mahabahuramarshi krodhamurchhitah
Patangavrittimasthaya phalgunam yoddhumichchhati
134.63
यावन्नः पश्यमानानां प्राणान्पार्थेन संगतः
न जह्यात्पुरुषव्याघ्रस्तावद्वारय कौरवम्
Yavannah pashyamananam prananparthena sangatah
Na jahyatpurushavyaghrastavadvaraya kauravam
134.64
यावत्फल्गुनबाणानां गोचरं नाधिगच्छति
कौरवः पार्थिवो वीरस्तावद्वारय तं द्रुतम्
Yavatphalgunabananam gocharam nadhigachchhati
Kauravah parthivo virastavadvaraya tam drutam
134.65
यावत्पार्थशरैर्घोरैर्निर्मुक्तोरगसंनिभैः
न भस्मीक्रियते राजा तावद्युद्धान्निवार्यताम्
Yavatparthasharairghorairnirmuktoragasannibhaih
Na bhasmikriyate raja tavadyuddhannivaryatam
134.66
अयुक्तमिव पश्यामि तिष्ठत्स्वस्मासु मानद
स्वयं युद्धाय यद्राजा पार्थं यात्यसहायवान्
Ayuktamiva pashyami tishthatsvasmasu manada
Svayam yuddhaya yadraja partham yatyasahayavan
134.67
दुर्लभं जीवितं मन्ये कौरव्यस्य किरीटिना
युध्यमानस्य पार्थेन शार्दूलेनेव हस्तिनः
Durlabham jivitam manye kauravyasya kiritina
Yudhyamanasya parthena sharduleneva hastinah
134.68
मातुलेनैवमुक्तस्तु द्रौणिः शस्त्रभृतां वरः
दुर्योधनमिदं वाक्यं त्वरितं समभाषत
Matulenaivamuktastu draunih shastrabhritam varah
Duryodhanamidam vakyam tvaritam samabhashata
134.69
मयि जीवति गान्धारे न युद्धं गन्तुमर्हसि
मामनादृत्य कौरव्य तव नित्यं हितैषिणम्
Mayi jivati gandhare na yuddham gantumarhasi
Mamanadritya kauravya tava nityam hitaishinam
134.70
न हि ते संभ्रमः कार्यः पार्थस्य विजयं प्रति
अहमावारयिष्यामि पार्थं तिष्ठ सुयोधन
Na hi te sambhramah karyah parthasya vijayam prati
Ahamavarayishyami partham tishtha suyodhana
134.71
दुर्योधन उवाच
आचार्यः पाण्डुपुत्रान्वै पुत्रवत्परिरक्षति
त्वमप्युपेक्षां कुरुषे तेषु नित्यं द्विजोत्तम
Duryodhana uvacha
Acharyah panduputranvai putravatparirakshati
Tvamapyupeksham kurushe teshu nityam dvijottama
134.72
मम वा मन्दभाग्यत्वान्मन्दस्ते विक्रमो युधि
धर्मराजप्रियार्थं वा द्रौपद्या वा न विद्म तत्
Mama va mandabhagyatvanmandaste vikramo yudhi
Dharmarajapriyartham va draupadya va na vidma tat
134.73
धिगस्तु मम लुब्धस्य यत्कृते सर्वबान्धवाः
सुखार्हाः परमं दुःखं प्राप्नुवन्त्यपराजिताः
Dhigastu mama lubdhasya yatkrite sarvabandhavah
Sukharhah paramam duhkham prapnuvantyaparajitah
134.74
को हि शस्त्रभृतां मुख्यो महेश्वरसमो युधि
शत्रून्न क्षपयेच्छक्तो यो न स्याद्गौतमीसुतः
Ko hi shastrabhritam mukhyo maheshvarasamo yudhi
Shatrunna kshapayechchhakto yo na syadgautamisutah
134.75
अश्वत्थामन्प्रसीदस्व नाशयैतान्ममाहितान्
तवास्त्रगोचरे शक्ताः स्थातुं देवापि नानघ
Ashvatthamanprasidasva nashayaitanmamahitan
Tavastragochare shaktah sthatum devapi nanagha
134.76
पाञ्चालान्सोमकांश्चैव जहि द्रौणे सहानुगान्
वयं शेषान्हनिष्यामस्त्वयैव परिरक्षिताः
Panchalansomakanshchaiva jahi draune sahanugan
Vayam sheshanhanishyamastvayaiva parirakshitah
134.77
एते हि सोमका विप्र पाञ्चालाश्च यशस्विनः
मम सैन्येषु संरब्धा विचरन्ति दवाग्निवत्
Ete hi somaka vipra panchalashcha yashasvinah
Mama sainyeshu sanrabdha vicharanti davagnivat
134.78
तान्वारय महाबाहो केकयांश्च नरोत्तम
पुरा कुर्वन्ति निःशेषं रक्ष्यमाणाः किरीटिना
Tanvaraya mahabaho kekayanshcha narottama
Pura kurvanti nihshesham rakshyamanah kiritina
134.79
आदौ वा यदि वा पश्चात्तवेदं कर्म मारिष
त्वमुत्पन्नो महाबाहो पाञ्चालानां वधं प्रति
Adau va yadi va pashchattavedam karma marisha
Tvamutpanno mahabaho panchalanam vadham prati
134.80
करिष्यसि जगत्सर्वमपाञ्चालं किलाच्युत
एवं सिद्धाब्रुवन्वाचो भविष्यति च तत्तथा
Karishyasi jagatsarvamapanchalam kilachyuta
Evam siddhabruvanvacho bhavishyati cha tattatha
134.81
न तेऽस्त्रगोचरे शक्ताः स्थातुं देवाः सवासवाः
किमु पार्थाः सपाञ्चालाः सत्यमेतद्वचो मम
Na testragochare shaktah sthatum devah savasavah
Kimu parthah sapanchalah satyametadvacho mama