UtshovChapter 10
10.1
धृतराष्ट्र उवाच
शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय
कृतवान्यानि गोविन्दो यथा नान्यः पुमान्क्वचित्
Dhritarashtra uvacha
Shrinu divyani karmani vasudevasya sanjaya
Kritavanyani govindo yatha nanyah pumankvachit
10.2
संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना
विख्यापितं बलं बाह्वोस्त्रिषु लोकेषु संजय
Sanvardhata gopakule balenaiva mahatmana
Vikhyapitam balam bahvostrishu lokeshu sanjaya
10.3
उच्चैःश्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे
जघान हयराजं यो यमुनावनवासिनम्
Uchchaihshravastulyabalam vayuvegasamam jave
Jaghana hayarajam yo yamunavanavasinam
10.4
दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम्
वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह
Danavam ghorakarmanam gavam mrityumivotthitam
Vrisharupadharam balye bhujabhyam nijaghana ha
10.5
प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम्
मुरुं चाचलसंकाशमवधीत्पुष्करेक्षणः
Pralambam narakam jambham pitham chapi mahasuram
Murum chachalasankashamavadhitpushkarekshanah
10.6
तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालितः
विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः शातितो रणे
Tatha kanso mahateja jarasandhena palitah
Vikramenaiva krishnena saganah shatito rane
10.7
सुनामा नाम विक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिः
भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्
Sunama nama vikrantah samagrakshauhinipatih
Bhojarajasya madhyastho bhrata kansasya viryavan
10.8
बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना
तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट्
Baladevadvitiyena krishnenamitraghatina
Tarasvi samare dagdhah sasainyah shurasenarat
10.9
दुर्वासा नाम विप्रर्षिस्तथा परमकोपनः
आराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान्
Durvasa nama viprarshistatha paramakopanah
Aradhitah sadarena sa chasmai pradadau varan
10.10
तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे
निर्जित्य पृथिवीपालानवहत्पुष्करेक्षणः
Tatha gandhararajasya sutam virah svayanvare
Nirjitya prithivipalanavahatpushkarekshanah
10.11
अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव
रथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः
Amrishyamana rajano yasya jatya haya iva
Rathe vaivahike yuktah pratodena kritavranah
10.12
जरासंधं महाबाहुमुपायेन जनार्दनः
परेण घातयामास पृथगक्षौहिणीपतिम्
Jarasandham mahabahumupayena janardanah
Parena ghatayamasa prithagakshauhinipatim
10.13
चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली
अर्घे विवदमानं च जघान पशुवत्तदा
Chedirajam cha vikrantam rajasenapatim bali
Arghe vivadamanam cha jaghana pashuvattada
10.14
सौभं दैत्यपुरं स्वस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम्
समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधवः
Saubham daityapuram svastham shalvaguptam durasadam
Samudrakukshau vikramya patayamasa madhavah
10.15
अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च मागधान्काशिकोसलान्
वत्सगर्गकरूषांश्च पुण्ड्रांश्चाप्यजयद्रणे
Anganvangankalinganshcha magadhankashikosalan
Vatsagargakarushanshcha pundranshchapyajayadrane
10.16
आवन्त्यान्दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयान्दशेरकान्
काश्मीरकानौरसकान्पिशाचांश्च समन्दरान्
Avantyandakshinatyanshcha parvatiyandasherakan
Kashmirakanaurasakanpishachanshcha samandaran
10.17
काम्बोजान्वाटधानांश्च चोलान्पाण्ड्यांश्च संजय
त्रिगर्तान्मालवांश्चैव दरदांश्च सुदुर्जयान्
Kambojanvatadhananshcha cholanpandyanshcha sanjaya
Trigartanmalavanshchaiva daradanshcha sudurjayan
10.18
नानादिग्भ्यश्च संप्राप्तान्व्रातानश्वशकान्प्रति
जितवान्पुण्डरीकाक्षो यवनांश्च सहानुगान्
Nanadigbhyashcha sampraptanvratanashvashakanprati
Jitavanpundarikaksho yavananshcha sahanugan
10.19
प्रविश्य मकरावासं यादोभिरभिसंवृतम्
जिगाय वरुणं युद्धे सलिलान्तर्गतं पुरा
Pravishya makaravasam yadobhirabhisanvritam
Jigaya varunam yuddhe salilantargatam pura
10.20
युधि पञ्चजनं हत्वा पातालतलवासिनम्
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खमवाप्तवान्
Yudhi panchajanam hatva patalatalavasinam
Panchajanyam hrishikesho divyam shankhamavaptavan
10.21
खाण्डवे पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम्
आग्नेयमस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः
Khandave parthasahitastoshayitva hutashanam
Agneyamastram durdharsham chakram lebhe mahabalah
10.22
वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम्
महेन्द्रभवनाद्वीरः पारिजातमुपानयत्
Vainateyam samaruhya trasayitvamaravatim
Mahendrabhavanadvirah parijatamupanayat
10.23
तच्च मर्षितवाञ्शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम्
राज्ञां चाप्यजितं कंचित्कृष्णेनेह न शुश्रुम
Tachcha marshitavanshakro jananstasya parakramam
Ragyam chapyajitam kanchitkrishneneha na shushruma
10.24
यच्च तन्महदाश्चर्यं सभायां मम संजय
कृतवान्पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति
Yachcha tanmahadashcharyam sabhayam mama sanjaya
Kritavanpundarikakshah kastadanya iharhati
10.25
यच्च भक्त्या प्रपन्नोऽहमद्राक्षं कृष्णमीश्वरम्
तन्मे सुविदितं सर्वं प्रत्यक्षमिव चागमत्
Yachcha bhaktya prapannohamadraksham krishnamishvaram
Tanme suviditam sarvam pratyakshamiva chagamat
10.26
नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः
कर्मणः शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय
Nanto vikramayuktasya buddhya yuktasya va punah
Karmanah shakyate gantum hrishikeshasya sanjaya
10.27
तथा गदश्च साम्बश्च प्रद्युम्नोऽथ विदूरथः
आगावहोऽनिरुद्धश्च चारुदेष्णश्च सारणः
Tatha gadashcha sambashcha pradyumnotha vidurathah
Agavahoniruddhashcha charudeshnashcha saranah
10.28
उल्मुको निशठश्चैव झल्ली बभ्रुश्च वीर्यवान्
पृथुश्च विपृथुश्चैव समीकोऽथारिमेजयः
Ulmuko nishathashchaiva jhalli babhrushcha viryavan
Prithushcha viprithushchaiva samikotharimejayah
10.29
एते वै बलवन्तश्च वृष्णिवीराः प्रहारिणः
कथंचित्पाण्डवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः
Ete vai balavantashcha vrishnivirah praharinah
Kathanchitpandavanikam shrayeyuh samare sthitah
10.30
आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना
ततः संशयितं सर्वं भवेदिति मतिर्मम
Ahuta vrishnivirena keshavena mahatmana
Tatah sanshayitam sarvam bhavediti matirmama
10.31
नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमः
वनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दनः
Nagayutabalo virah kailasashikharopamah
Vanamali hali ramastatra yatra janardanah
10.32
यमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः
अपि वा ह्येष पाण्डूनां योत्स्यतेऽर्थाय संजय
Yamahuh sarvapitaram vasudevam dvijatayah
Api va hyesha pandunam yotsyaterthaya sanjaya
10.33
स यदा तात संनह्येत्पाण्डवार्थाय केशवः
न तदा प्रत्यनीकेषु भविता तस्य कश्चन
Sa yada tata sannahyetpandavarthaya keshavah
Na tada pratyanikeshu bhavita tasya kashchana
10.34
यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुः सर्वपाण्डवान्
वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम्
Yadi sma kuravah sarve jayeyuh sarvapandavan
Varshneyorthaya tesham vai grihniyachchhastramuttamam
10.35
ततः सर्वान्नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन्रणे
कौरवांश्च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात्स मेदिनीम्
Tatah sarvannaravyaghro hatva narapatinrane
Kauravanshcha mahabahuh kuntyai dadyatsa medinim
10.36
यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः
रथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद्रथः
Yasya yanta hrishikesho yoddha yasya dhananjayah
Rathasya tasya kah sankhye pratyaniko bhavedrathah
10.37
न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जयः
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत
Na kenachidupayena kurunam drishyate jayah
Tasmanme sarvamachakshva yatha yuddhamavartata
10.38
अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णोऽप्यात्मा किरीटिनः
अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती
Arjunah keshavasyatma krishnopyatma kiritinah
Arjune vijayo nityam krishne kirtishcha shashvati
10.39
प्राधान्येन हि भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाः
मोहाद्दुर्योधनः कृष्णं यन्न वेत्तीह माधवम्
Pradhanyena hi bhuyishthamameyah keshave gunah
Mohadduryodhanah krishnam yanna vettiha madhavam
10.40
मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः
न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम्
Mohito daivayogena mrityupashapuraskritah
Na veda krishnam dasharhamarjunam chaiva pandavam
10.41
पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ
एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि
Purvadevau mahatmanau naranarayanavubhau
Ekatmanau dvidhabhutau drishyete manavairbhuvi
10.42
मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनामेतां यशस्विनौ
नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वात्तु नेच्छतः
Manasapi hi durdharshau senametam yashasvinau
Nashayetamihechchhantau manushatvattu nechchhatah
10.43
युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः
Yugasyeva viparyaso lokanamiva mohanam
Bhishmasya cha vadhastata dronasya cha mahatmanah
10.44
न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च
न क्रियाभिर्न शस्त्रेण मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते
Na hyeva brahmacharyena na vedadhyayanena cha
Na kriyabhirna shastrena mrityoh kashchidvimuchyate
10.45
लोकसंभावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि संजय
Lokasambhavitau virau kritastrau yuddhadurmadau
Bhishmadronau hatau shrutva kim nu jivami sanjaya
10.46
यां तां श्रियमसूयामः पुरा यातां युधिष्ठिरे
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन च
Yam tam shriyamasuyamah pura yatam yudhishthire
Adya tamanujanimo bhishmadronavadhena cha
10.47
तथा च मत्कृते प्राप्तः कुरूणामेष संक्षयः
पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्यपि
Tatha cha matkrite praptah kurunamesha sankshayah
Pakvanam hi vadhe suta vajrayante trinanyapi
10.48
अनन्यमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः
यस्य कोपान्महेष्वासौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ
Ananyamidamaishvaryam loke prapto yudhishthirah
Yasya kopanmaheshvasau bhishmadronau nipatitau
10.49
प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो नाधर्मो मानवान्प्रति
क्रूरः सर्वविनाशाय कालः समतिवर्तते
Praptah prakritito dharmo nadharmo manavanprati
Krurah sarvavinashaya kalah samativartate
10.50
अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विभिः
अन्यथैव हि गच्छन्ति दैवादिति मतिर्मम
Anyatha chintita hyartha naraistata manasvibhih
Anyathaiva hi gachchhanti daivaditi matirmama
10.51
तस्मादपरिहार्येऽर्थे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे
अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे
Tasmadapariharyerthe samprapte krichchhra uttame
Aparaniye dushchintye yathabhutam prachakshva me