UtshovChapter 58
58.1
धृतराष्ट्र उवाच
दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय
यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते
Dhritarashtra uvacha
Daivameva param manye paurushadapi sanjaya
Yatsainyam mama putrasya pandusainyena vadhyate
58.2
नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि
अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान्
Nityam hi mamakanstata hataneva hi shansasi
Avyagranshcha prahrishtanshcha nityam shansasi pandavan
58.3
हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य संजय
पतितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि
Hinanpurushakarena mamakanadya sanjaya
Patitanpatyamananshcha hataneva cha shansasi
58.4
युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति
पाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः
Yudhyamananyathashakti ghatamananjayam prati
Pandava vijayantyeva jiyante chaiva mamakah
58.5
सोऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च
अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च
Soham tivrani duhkhani duryodhanakritani cha
Ashrausham satatam tata duhsahani bahuni cha
58.6
तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवाः
मामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय
Tamupayam na pashyami jiyeranyena pandavah
Mamaka va jayam yuddhe prapnuyuryena sanjaya
58.7
संजय उवाच
क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान्
Sanjaya uvacha
Kshayam manushyadehanam gajavajirathakshayam
Shrinu rajansthiro bhutva tavaivapanayo mahan
58.8
धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः
पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैः
Dhrishtadyumnastu shalyena pidito navabhih sharaih
Pidayamasa sankruddho madradhipatimayasaih
58.9
तत्राद्भुतमपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम्
न्यवारयत यत्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्
Tatradbhutamapashyama parshatasya parakramam
Nyavarayata yatturnam shalyam samitishobhanam
58.10
नान्तरं ददृशे कश्चित्तयोः संरब्धयो रणे
मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत्
Nantaram dadrishe kashchittayoh sanrabdhayo rane
Muhurtamiva tadyuddham tayoh samamivabhavat
58.11
ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च
Tatah shalyo maharaja dhrishtadyumnasya sanyuge
Dhanushchichchheda bhallena pitena nishitena cha
58.12
अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारत
गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः
Athainam sharavarshena chhadayamasa bharata
Girim jalagame yadvajjalada jaladharinah
58.13
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडिते
अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति
Abhimanyustu sankruddho dhrishtadyumne nipidite
Abhidudrava vegena madrarajaratham prati
58.14
ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः
आर्तायनिममेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः
Tato madradhiparatham karshnih prapyatikopanah
Artayanimameyatma vivyadha vishikhaistribhih
58.15
ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽऽर्जुनिं रणे
मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे
Tatastu tavaka rajanparipsantorjunim rane
Madrarajaratham turnam parivaryavatasthire
58.16
दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती
दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः
Duryodhano vikarnashcha duhshasanavivinshati
Durmarshano duhsahashcha chitrasenashcha durmukhah
58.17
सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत
एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे
Satyavratashcha bhadram te purumitrashcha bharata
Ete madradhiparatham palayantah sthita rane
58.18
तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
Tanbhimasenah sankruddho dhrishtadyumnashcha parshatah
Draupadeyabhimanyushcha madriputrau cha pandavau
58.19
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पते
अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः
ते वै समीयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव
Nanarupani shastrani visrijanto visham pate
Abhyavartanta sanhrishtah parasparavadhaishinah
Te vai samiyuh sangrame rajandurmantrite tava
58.20
तस्मिन्दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे
तावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनोऽभवन्
Tasmindasharathe yuddhe vartamane bhayavahe
Tavakanam paresham cha prekshaka rathinobhavan
58.21
शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
Shastranyanekarupani visrijanto maharathah
Anyonyamabhinardantah sampraharam prachakrire
58.22
ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः
महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षणाः
Te yatta jatasanrambhah sarvenyonyam jighansavah
Mahastrani vimunchantah samapeturamarshanah
58.23
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे
विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम्
Duryodhanastu sankruddho dhrishtadyumnam maharane
Vivyadha nishitairbanaishchaturbhistvarito bhrisham
58.24
दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः
दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः
विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा
Durmarshanashcha vinshatya chitrasenashcha panchabhih
Durmukho navabhirbanairduhsahashchapi saptabhih
Vivinshatih panchabhishcha tribhirduhshasanastatha
58.25
तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः
एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम्
Tanpratyavidhyadrajendra parshatah shatrutapanah
Ekaikam panchavinshatya darshayanpanilaghavam
58.26
सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत
अभिमन्युरविध्यत्तौ दशभिर्दशभिः शरैः
Satyavratam tu samare purumitram cha bharata
Abhimanyuravidhyattau dashabhirdashabhih sharaih
58.27
माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ
छादयेतां शरव्रातैस्तदद्भुतमिवाभवत्
Madriputrau tu samare matulam matrinandanau
Chhadayetam sharavrataistadadbhutamivabhavat
58.28
ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ
शरैर्बहुभिरानर्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ
छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः
Tatah shalyo maharaja svasriyau rathinam varau
Sharairbahubhiranarchhatkritapratikritaishinau
Chhadyamanau tatastau tu madriputrau na chelatuh
58.29
अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः
विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः
Atha duryodhanam drishtva bhimaseno mahabalah
Vidhitsuh kalahasyantam gadam jagraha pandavah
58.30
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम्
भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात्
Tamudyatagadam drishtva kailasamiva shringinam
Bhimasenam mahabahum putraste pradravanbhayat
58.31
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत्
अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम्
मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात्
Duryodhanastu sankruddho magadham samachodayat
Anikam dashasahasram kunjaranam tarasvinam
Magadham puratah kritva bhimasenam samabhyayat
58.32
आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः
गदापाणिरवारोहद्रथात्सिंह इवोन्नदन्
Apatantam cha tam drishtva gajanikam vrikodarah
Gadapaniravarohadrathatsinha ivonnadan
58.33
अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्
अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः
Adrisaramayim gurvim pragrihya mahatim gadam
Abhyadhavadgajanikam vyaditasya ivantakah
58.34
स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली
भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः
Sa gajangadaya nighnanvyacharatsamare bali
Bhimaseno mahabahuh savajra iva vasavah
58.35
तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना
व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः
Tasya nadena mahata manohridayakampina
Vyatyacheshtanta sanhatya gaja bhimasya nardatah
58.36
ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Tatastu draupadiputrah saubhadrashcha maharathah
Nakulah sahadevashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
58.37
पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान्
अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा इव गिरीन्यथा
Prishtham bhimasya rakshantah sharavarshena varanan
Abhyadhavanta varshanto megha iva girinyatha
58.38
क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैरञ्जलिकैरपि
पातयन्तोत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम्
Kshuraih kshuraprairbhallaishcha pitairanjalikairapi
Patayantottamangani pandava gajayodhinam
58.39
शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः
अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः
Shirobhih prapatadbhishcha bahubhishcha vibhushitaih
Ashmavrishtirivabhati panibhishcha sahankushaih
58.40
हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः
अदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रुमा भग्नशिखा इव
Hritottamangah skandheshu gajanam gajayodhinah
Adrishyantachalagreshu druma bhagnashikha iva
58.41
धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान्
पतितान्पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना
Dhrishtadyumnahatananyanapashyama mahagajan
Patitanpatyamananshcha parshatena mahatmana
58.42
मागधोऽथ महीपालो गजमैरावतोपमम्
प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति
Magadhotha mahipalo gajamairavatopamam
Preshayamasa samare saubhadrasya ratham prati
58.43
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य गजोत्तमम्
जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा
Tamapatantam samprekshya magadhasya gajottamam
Jaghanaikeshuna virah saubhadrah paraviraha
58.44
तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः
राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच्छिरः
Tasyavarjitanagasya karshnih parapuranjayah
Ragyo rajatapunkhena bhallenapaharachchhirah
58.45
विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः
व्यचरत्समरे मृद्नन्गजानिन्द्रो गिरीनिव
Vigahya tadgajanikam bhimasenopi pandavah
Vyacharatsamare mridnangajanindro giriniva
58.46
एकप्रहाराभिहतान्भीमसेनेन कुञ्जरान्
अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव
Ekapraharabhihatanbhimasenena kunjaran
Apashyama rane tasmingirinvajrahataniva
58.47
भग्नदन्तान्भग्नकटान्भग्नसक्थांश्च वारणान्
भग्नपृष्ठान्भग्नकुम्भान्निहतान्पर्वतोपमान्
Bhagnadantanbhagnakatanbhagnasakthanshcha varanan
Bhagnaprishthanbhagnakumbhannihatanparvatopaman
58.48
नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गजान्
विमूत्रान्भग्नसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान्
Nadatah sidatashchanyanvimukhansamare gajan
Vimutranbhagnasanvignanstatha vishakritoparan
58.49
भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून्पर्वतोपमान्
अपश्याम हतान्नागान्निष्टनन्तस्तथापरे
Bhimasenasya margeshu gatasunparvatopaman
Apashyama hatannagannishtanantastathapare
58.50
वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः
विह्वलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले
Vamanto rudhiram chanye bhinnakumbha mahagajah
Vihvalanto gata bhumim shaila iva dharatale
58.51
मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः
व्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः
Medorudhiradigdhango vasamajjasamukshitah
Vyacharatsamare bhimo dandapanirivantakah
58.52
गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद्वृकोदरः
घोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकधृक्
Gajanam rudhiraktam tam gadam bibhradvrikodarah
Ghorah pratibhayashchasitpinakiva pinakadhrik
58.53
निर्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः
सहसा प्राद्रवञ्शिष्टा मृद्नन्तस्तव वाहिनीम्
Nirmathyamanah kruddhena bhimasenena dantinah
Sahasa pradravanshishta mridnantastava vahinim
58.54
तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाः
पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः
Tam hi viram maheshvasah saubhadrapramukha rathah
Paryarakshanta yudhyantam vajrayudhamivamarah
58.55
शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितो गजशोणितैः
कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत
Shonitaktam gadam bibhradukshito gajashonitaih
Kritanta iva raudratma bhimaseno vyadrishyata
58.56
व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत
नृत्यमानमपश्याम नृत्यन्तमिव शंकरम्
Vyayachchhamanam gadaya dikshu sarvasu bharata
Nrityamanamapashyama nrityantamiva shankaram
58.57
यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम्
अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम्
Yamadandopamam gurvimindrashanisamasvanam
Apashyama maharaja raudram vishasanim gadam
58.58
विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च
पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून्
Vimishram keshamajjabhih pradigdham rudhirena cha
Pinakamiva rudrasya kruddhasyabhighnatah pashun
58.59
यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत्
तथा भीमो गजानीकं गदया पर्यकालयत्
Yatha pashunam sanghatam yashtya palah prakalayet
Tatha bhimo gajanikam gadaya paryakalayat
58.60
गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः
स्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव
Gadaya vadhyamanaste marganaishcha samantatah
Svanyanikani mridnantah pradravankunjarastava
58.61
महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान्
अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत्
Mahavata ivabhrani vidhamitva sa varanan
Atishthattumule bhimah shmashana iva shulabhrit