UtshovChapter 36
36.1
श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः
Shribhagavanuvacha
Param bhuyah pravakshyami gyananam gyanamuttamam
Yajgyatva munayah sarve param siddhimito gatah
36.2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च
Idam gyanamupashritya mama sadharmyamagatah
Sargepi nopajayante pralaye na vyathanti cha
36.3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत
Mama yonirmahadbrahma tasmingarbham dadhamyaham
Sambhavah sarvabhutanam tato bhavati bharata
36.4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता
Sarvayonishu kaunteya murtayah sambhavanti yah
Tasam brahma mahadyoniraham bijapradah pita
36.5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
Sattvam rajastama iti gunah prakritisambhavah
Nibadhnanti mahabaho dehe dehinamavyayam
36.6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ
Tatra sattvam nirmalatvatprakashakamanamayam
Sukhasangena badhnati gyanasangena chanagha
36.7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
Rajo ragatmakam viddhi trishnasangasamudbhavam
Tannibadhnati kaunteya karmasangena dehinam
36.8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत
Tamastvagyanajam viddhi mohanam sarvadehinam
Pramadalasyanidrabhistannibadhnati bharata
36.9
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत
Sattvam sukhe sanjayati rajah karmani bharata
Gyanamavritya tu tamah pramade sanjayatyuta
36.10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा
Rajastamashchabhibhuya sattvam bhavati bharata
Rajah sattvam tamashchaiva tamah sattvam rajastatha
36.11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत
Sarvadvareshu dehesminprakasha upajayate
Gyanam yada tada vidyadvivriddham sattvamityuta
36.12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ
Lobhah pravrittirarambhah karmanamashamah spriha
Rajasyetani jayante vivriddhe bharatarshabha
36.13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन
Aprakashopravrittishcha pramado moha eva cha
Tamasyetani jayante vivriddhe kurunandana
36.14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते
Yada sattve pravriddhe tu pralayam yati dehabhrit
Tadottamavidam lokanamalanpratipadyate
36.15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते
Rajasi pralayam gatva karmasangishu jayate
Tatha pralinastamasi mudhayonishu jayate
36.16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्
Karmanah sukritasyahuh sattvikam nirmalam phalam
Rajasastu phalam duhkhamagyanam tamasah phalam
36.17
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च
Sattvatsanjayate gyanam rajaso lobha eva cha
Pramadamohau tamaso bhavatogyanameva cha
36.18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
Urdhvam gachchhanti sattvastha madhye tishthanti rajasah
Jaghanyagunavrittastha adho gachchhanti tamasah
36.19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति
Nanyam gunebhyah kartaram yada drashtanupashyati
Gunebhyashcha param vetti madbhavam sodhigachchhati
36.20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते
Gunanetanatitya trindehi dehasamudbhavan
Janmamrityujaraduhkhairvimuktomritamashnute
36.21
अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
Arjuna uvacha
Kairlingaistringunanetanatito bhavati prabho
Kimacharah katham chaitanstringunanativartate
36.22
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति
Shribhagavanuvacha
Prakasham cha pravrittim cha mohameva cha pandava
Na dveshti sampravrittani na nivrittani kankshati
36.23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते
Udasinavadasino gunairyo na vichalyate
Guna vartanta ityeva yovatishthati nengate
36.24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
Samaduhkhasukhah svasthah samaloshtashmakanchanah
Tulyapriyapriyo dhirastulyanindatmasanstutih
36.25
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते
Manavamanayostulyastulyo mitraripakshayoh
Sarvarambhaparityagi gunatitah sa uchyate
36.26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते
Mam cha yovyabhicharena bhaktiyogena sevate
Sa gunansamatityaitanbrahmabhuyaya kalpate
36.27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च
Brahmano hi pratishthahamamritasyavyayasya cha
Shashvatasya cha dharmasya sukhasyaikantikasya cha