UtshovChapter 35
35.1
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
Shribhagavanuvacha
Idam shariram kaunteya kshetramityabhidhiyate
Etadyo vetti tam prahuh kshetragya iti tadvidah
35.2
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
Kshetragyam chapi mam viddhi sarvakshetreshu bharata
Kshetrakshetragyayorgyanam yattajgyanam matam mama
35.3
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु
Tatkshetram yachcha yadrikcha yadvikari yatashcha yat
Sa cha yo yatprabhavashcha tatsamasena me shrinu
35.4
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः
Rishibhirbahudha gitam chhandobhirvividhaih prithak
Brahmasutrapadaishchaiva hetumadbhirvinishchitaih
35.5
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
Mahabhutanyahankaro buddhiravyaktameva cha
Indriyani dashaikam cha pancha chendriyagocharah
35.6
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्
Ichchha dveshah sukham duhkham sanghatashchetana dhritih
Etatkshetram samasena savikaramudahritam
35.7
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
Amanitvamadambhitvamahinsa kshantirarjavam
Acharyopasanam shaucham sthairyamatmavinigrahah
35.8
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्
Indriyartheshu vairagyamanahankara eva cha
Janmamrityujaravyadhiduhkhadoshanudarshanam
35.9
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
Asaktiranabhishvangah putradaragrihadishu
Nityam cha samachittatvamishtanishtopapattishu
35.10
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
Mayi chananyayogena bhaktiravyabhicharini
Viviktadeshasevitvamaratirjanasansadi
35.11
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा
Adhyatmagyananityatvam tattvagyanarthadarshanam
Etajgyanamiti proktamagyanam yadatonyatha
35.12
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते
Gyeyam yattatpravakshyami yajgyatvamritamashnute
Anadimatparam brahma na sattannasaduchyate
35.13
सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
Sarvatahpanipadam tatsarvatokshishiromukham
Sarvatahshrutimalloke sarvamavritya tishthati
35.14
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
Sarvendriyagunabhasam sarvendriyavivarjitam
Asaktam sarvabhrichchaiva nirgunam gunabhoktri cha
35.15
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
Bahirantashcha bhutanamacharam charameva cha
Sukshmatvattadavigyeyam durastham chantike cha tat
35.16
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
Avibhaktam cha bhuteshu vibhaktamiva cha sthitam
Bhutabhartri cha tajgyeyam grasishnu prabhavishnu cha
35.17
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
Jyotishamapi tajjyotistamasah paramuchyate
Gyanam gyeyam gyanagamyam hridi sarvasya vishthitam
35.18
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते
Iti kshetram tatha gyanam gyeyam choktam samasatah
Madbhakta etadvigyaya madbhavayopapadyate
35.19
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्
Prakritim purusham chaiva viddhyanadi ubhavapi
Vikaranshcha gunanshchaiva viddhi prakritisambhavan
35.20
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते
Karyakaranakartritve hetuh prakritiruchyate
Purushah sukhaduhkhanam bhoktritve heturuchyate
35.21
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु
Purushah prakritistho hi bhunkte prakritijangunan
Karanam gunasangosya sadasadyonijanmasu
35.22
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः
Upadrashtanumanta cha bharta bhokta maheshvarah
Paramatmeti chapyukto dehesminpurushah parah
35.23
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते
Ya evam vetti purusham prakritim cha gunaih saha
Sarvatha vartamanopi na sa bhuyobhijayate
35.24
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
Dhyanenatmani pashyanti kechidatmanamatmana
Anye sankhyena yogena karmayogena chapare
35.25
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
Anye tvevamajanantah shrutvanyebhya upasate
Tepi chatitarantyeva mrityum shrutiparayanah
35.26
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ
Yavatsanjayate kinchitsattvam sthavarajangamam
Kshetrakshetragyasanyogattadviddhi bharatarshabha
35.27
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
Samam sarveshu bhuteshu tishthantam parameshvaram
Vinashyatsvavinashyantam yah pashyati sa pashyati
35.28
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्
Samam pashyanhi sarvatra samavasthitamishvaram
Na hinastyatmanatmanam tato yati param gatim
35.29
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति
Prakrityaiva cha karmani kriyamanani sarvashah
Yah pashyati tathatmanamakartaram sa pashyati
35.30
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada bhutaprithagbhavamekasthamanupashyati
Tata eva cha vistaram brahma sampadyate tada
35.31
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते
Anaditvannirgunatvatparamatmayamavyayah
Sharirasthopi kaunteya na karoti na lipyate
35.32
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते
Yatha sarvagatam saukshmyadakasham nopalipyate
Sarvatravasthito dehe tathatma nopalipyate
35.33
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत
Yatha prakashayatyekah kritsnam lokamimam ravih
Kshetram kshetri tatha kritsnam prakashayati bharata
35.34
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्
Kshetrakshetragyayorevamantaram gyanachakshusha
Bhutaprakritimoksham cha ye viduryanti te param