UtshovChapter 107
107.1
संजय उवाच
सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं तदा
आर्श्यशृङ्गिर्महेष्वासो वारयामास संयुगे
Sanjaya uvacha
Satyakim danshitam yuddhe bhishmayabhyudyatam tada
Arshyashringirmaheshvaso varayamasa sanyuge
107.2
माधवस्तु सुसंक्रुद्धो राक्षसं नवभिः शरैः
आजघान रणे राजन्प्रहसन्निव भारत
Madhavastu susankruddho rakshasam navabhih sharaih
Ajaghana rane rajanprahasanniva bharata
107.3
तथैव राक्षसो राजन्माधवं निशितैः शरैः
अर्दयामास राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुंगवम्
Tathaiva rakshaso rajanmadhavam nishitaih sharaih
Ardayamasa rajendra sankruddhah shinipungavam
107.4
शैनेयः शरसंघं तु प्रेषयामास संयुगे
राक्षसाय सुसंक्रुद्धो माधवः परवीरहा
Shaineyah sharasangham tu preshayamasa sanyuge
Rakshasaya susankruddho madhavah paraviraha
107.5
ततो रक्षो महाबाहुं सात्यकिं सत्यविक्रमम्
विव्याध विशिखैस्तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च
Tato raksho mahabahum satyakim satyavikramam
Vivyadha vishikhaistikshnaih sinhanadam nanada cha
107.6
माधवस्तु भृशं विद्धो राक्षसेन रणे तदा
धैर्यमालम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च
Madhavastu bhrisham viddho rakshasena rane tada
Dhairyamalambya tejasvi jahasa cha nanada cha
107.7
भगदत्तस्ततः क्रुद्धो माधवं निशितैः शरैः
ताडयामास समरे तोत्त्रैरिव महागजम्
Bhagadattastatah kruddho madhavam nishitaih sharaih
Tadayamasa samare tottrairiva mahagajam
107.8
विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयो रथिनां वरः
प्राग्ज्योतिषाय चिक्षेप शरान्संनतपर्वणः
Vihaya rakshasam yuddhe shaineyo rathinam varah
Pragjyotishaya chikshepa sharansannataparvanah
107.9
तस्य प्राग्ज्योतिषो राजा माधवस्य महद्धनुः
चिच्छेद शितधारेण भल्लेन कृतहस्तवत्
Tasya pragjyotisho raja madhavasya mahaddhanuh
Chichchheda shitadharena bhallena kritahastavat
107.10
अथान्यद्धनुरादाय वेगवत्परवीरहा
भगदत्तं रणे क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः
Athanyaddhanuradaya vegavatparaviraha
Bhagadattam rane kruddho vivyadha nishitaih sharaih
107.11
सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी संलिहन्मुहुः
शक्तिं कनकवैडूर्यभूषितामायसीं दृढाम्
यमदण्डोपमां घोरां प्राहिणोत्सात्यकाय वै
Sotividdho maheshvasah srikkini sanlihanmuhuh
Shaktim kanakavaiduryabhushitamayasim dridham
Yamadandopamam ghoram prahinotsatyakaya vai
107.12
तामापतन्तीं सहसा तस्य बाहोर्बलेरिताम्
सात्यकिः समरे राजंस्त्रिधा चिच्छेद सायकैः
सा पपात तदा भूमौ महोल्केव हतप्रभा
Tamapatantim sahasa tasya bahorbaleritam
Satyakih samare rajanstridha chichchheda sayakaih
Sa papata tada bhumau maholkeva hataprabha
107.13
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते
महता रथवंशेन वारयामास माधवम्
Shaktim vinihatam drishtva putrastava visham pate
Mahata rathavanshena varayamasa madhavam
107.14
तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम्
दुर्योधनो भृशं हृष्टो भ्रातॄन्सर्वानुवाच ह
Tatha parivritam drishtva varshneyanam maharatham
Duryodhano bhrisham hrishto bhratrinsarvanuvacha ha
107.15
तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यको युधि
न जीवन्प्रतिनिर्याति महतोऽस्माद्रथव्रजात्
अस्मिन्हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद्बलम्
Tatha kuruta kauravya yatha vah satyako yudhi
Na jivanpratiniryati mahatosmadrathavrajat
Asminhate hatam manye pandavanam mahadbalam
107.16
तत्तथेति वचस्तस्य परिगृह्य महारथाः
शैनेयं योधयामासुर्भीष्मस्य प्रमुखे तदा
Tattatheti vachastasya parigrihya maharathah
Shaineyam yodhayamasurbhishmasya pramukhe tada
107.17
अभिमन्युं तदायान्तं भीष्मायाभ्युद्यतं मृधे
काम्बोजराजो बलवान्वारयामास संयुगे
Abhimanyum tadayantam bhishmayabhyudyatam mridhe
Kambojarajo balavanvarayamasa sanyuge
107.18
आर्जुनिर्नृपतिं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः
पुनरेव चतुःषष्ट्या राजन्विव्याध तं नृपम्
Arjunirnripatim viddhva sharaih sannataparvabhih
Punareva chatuhshashtya rajanvivyadha tam nripam
107.19
सुदक्षिणस्तु समरे कार्ष्णिं विव्याध पञ्चभिः
सारथिं चास्य नवभिरिच्छन्भीष्मस्य जीवितम्
Sudakshinastu samare karshnim vivyadha panchabhih
Sarathim chasya navabhirichchhanbhishmasya jivitam
107.20
तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे
यदभ्यधावद्गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुतापनः
Tadyuddhamasitsumahattayostatra parakrame
Yadabhyadhavadgangeyam shikhandi shatrutapanah
107.21
विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम्
भीष्मं च युधि संरब्धावाद्रवन्तौ महारथौ
Viratadrupadau vriddhau varayantau mahachamum
Bhishmam cha yudhi sanrabdhavadravantau maharathau
107.22
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धः समायाद्रथसत्तमः
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत
Ashvatthama tatah kruddhah samayadrathasattamah
Tatah pravavrite yuddham tava tesham cha bharata
107.23
विराटो दशभिर्भल्लैराजघान परंतप
यतमानं महेष्वासं द्रौणिमाहवशोभिनम्
Virato dashabhirbhallairajaghana parantapa
Yatamanam maheshvasam draunimahavashobhinam
107.24
द्रुपदश्च त्रिभिर्बाणैर्विव्याध निशितैस्तथा
गुरुपुत्रं समासाद्य भीष्मस्य पुरतः स्थितम्
Drupadashcha tribhirbanairvivyadha nishitaistatha
Guruputram samasadya bhishmasya puratah sthitam
107.25
अश्वत्थामा ततस्तौ तु विव्याध दशभिः शरैः
विराटद्रुपदौ वृद्धौ भीष्मं प्रति समुद्यतौ
Ashvatthama tatastau tu vivyadha dashabhih sharaih
Viratadrupadau vriddhau bhishmam prati samudyatau
107.26
तत्राद्भुतमपश्याम वृद्धयोश्चरितं महत्
यद्द्रौणेः सायकान्घोरान्प्रत्यवारयतां युधि
Tatradbhutamapashyama vriddhayoshcharitam mahat
Yaddrauneh sayakanghoranpratyavarayatam yudhi
107.27
सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतोऽभ्ययात्
यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमुपाद्रवत्
Sahadevam tatha yantam kripah sharadvatobhyayat
Yatha nago vane nagam matto mattamupadravat
107.28
कृपश्च समरे राजन्माद्रीपुत्रं महारथम्
आजघान शरैस्तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः
Kripashcha samare rajanmadriputram maharatham
Ajaghana sharaisturnam saptatya rukmabhushanaih
107.29
तस्य माद्रीसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद सायकैः
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध नवभिः शरैः
Tasya madrisutashchapam dvidha chichchheda sayakaih
Athainam chhinnadhanvanam vivyadha navabhih sharaih
107.30
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे भारसाधनम्
माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टो दशभिर्निशितैः शरैः
आजघानोरसि क्रुद्ध इच्छन्भीष्मस्य जीवितम्
Sonyatkarmukamadaya samare bharasadhanam
Madriputram susanhrishto dashabhirnishitaih sharaih
Ajaghanorasi kruddha ichchhanbhishmasya jivitam
107.31
तथैव पाण्डवो राजञ्शारद्वतममर्षणम्
आजघानोरसि क्रुद्धो भीष्मस्य वधकाङ्क्षया
तयोर्युद्धं समभवद्घोररूपं भयावहम्
Tathaiva pandavo rajansharadvatamamarshanam
Ajaghanorasi kruddho bhishmasya vadhakankshaya
Tayoryuddham samabhavadghorarupam bhayavaham
107.32
नकुलं तु रणे क्रुद्धं विकर्णः शत्रुतापनः
विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन्भीष्मस्य जीवितम्
Nakulam tu rane kruddham vikarnah shatrutapanah
Vivyadha sayakaih shashtya rakshanbhishmasya jivitam
107.33
नकुलोऽपि भृशं विद्धस्तव पुत्रेण धन्विना
विकर्णं सप्तसप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः
Nakulopi bhrisham viddhastava putrena dhanvina
Vikarnam saptasaptatya nirbibheda shilimukhaih
107.34
तत्र तौ नरशार्दूलौ भीष्महेतोः परंतपौ
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ गोष्ठे गोवृषभाविव
Tatra tau narashardulau bhishmahetoh parantapau
Anyonyam jaghnaturvirau goshthe govrishabhaviva
107.35
घटोत्कचं रणे यत्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम्
दुर्मुखः समरे प्रायाद्भीष्महेतोः पराक्रमी
Ghatotkacham rane yattam nighnantam tava vahinim
Durmukhah samare prayadbhishmahetoh parakrami
107.36
हैडिम्बस्तु ततो राजन्दुर्मुखं शत्रुतापनम्
आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या निशितैः शरैः
Haidimbastu tato rajandurmukham shatrutapanam
Ajaghanorasi kruddho navatya nishitaih sharaih
107.37
भीमसेनसुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः
षष्ट्या वीरो नदन्हृष्टो विव्याध रणमूर्धनि
Bhimasenasutam chapi durmukhah sumukhaih sharaih
Shashtya viro nadanhrishto vivyadha ranamurdhani
107.38
धृष्टद्युम्नं रणे यान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम्
हार्दिक्यो वारयामास रक्षन्भीष्मस्य जीवितम्
Dhrishtadyumnam rane yantam bhishmasya vadhakankshinam
Hardikyo varayamasa rakshanbhishmasya jivitam
107.39
वार्ष्णेयः पार्षतं शूरं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः
पुनः पञ्चाशता तूर्णमाजघान स्तनान्तरे
Varshneyah parshatam shuram viddhva panchabhirayasaih
Punah panchashata turnamajaghana stanantare
107.40
तथैव पार्षतो राजन्हार्दिक्यं नवभिः शरैः
विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः
Tathaiva parshato rajanhardikyam navabhih sharaih
Vivyadha nishitaistikshnaih kankapatraparichchhadaih
107.41
तयोः समभवद्युद्धं भीष्महेतोर्महारणे
अन्योन्यातिशयैर्युक्तं यथा वृत्रमहेन्द्रयोः
Tayoh samabhavadyuddham bhishmahetormaharane
Anyonyatishayairyuktam yatha vritramahendrayoh
107.42
भीमसेनमथायान्तं भीष्मं प्रति महाबलम्
भूरिश्रवाभ्ययात्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Bhimasenamathayantam bhishmam prati mahabalam
Bhurishravabhyayatturnam tishtha tishtheti chabravit
107.43
सौमदत्तिरथो भीममाजघान स्तनान्तरे
नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे
Saumadattiratho bhimamajaghana stanantare
Narachena sutikshnena rukmapunkhena sanyuge
107.44
उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः प्रतापवान्
स्कन्दशक्त्या यथा क्रौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम
Urahsthena babhau tena bhimasenah pratapavan
Skandashaktya yatha kraunchah pura nripatisattama
107.45
तौ शरान्सूर्यसंकाशान्कर्मारपरिमार्जितान्
अन्योन्यस्य रणे क्रुद्धौ चिक्षिपाते मुहुर्मुहुः
Tau sharansuryasankashankarmaraparimarjitan
Anyonyasya rane kruddhau chikshipate muhurmuhuh
107.46
भीमो भीष्मवधाकाङ्क्षी सौमदत्तिं महारथम्
तथा भीष्मजये गृध्नुः सौमदत्तिश्च पाण्डवम्
कृतप्रतिकृते यत्तौ योधयामासतू रणे
Bhimo bhishmavadhakankshi saumadattim maharatham
Tatha bhishmajaye gridhnuh saumadattishcha pandavam
Kritapratikrite yattau yodhayamasatu rane
107.47
युधिष्ठिरं महाराज महत्या सेनया वृतम्
भीष्मायाभिमुखं यान्तं भारद्वाजो न्यवारयत्
Yudhishthiram maharaja mahatya senaya vritam
Bhishmayabhimukham yantam bharadvajo nyavarayat
107.48
द्रोणस्य रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्
श्रुत्वा प्रभद्रका राजन्समकम्पन्त मारिष
Dronasya rathanirghosham parjanyaninadopamam
Shrutva prabhadraka rajansamakampanta marisha
107.49
सा सेना महती राजन्पाण्डुपुत्रस्य संयुगे
द्रोणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात्पदम्
Sa sena mahati rajanpanduputrasya sanyuge
Dronena varita yatta na chachala padatpadam
107.50
चेकितानं रणे क्रुद्धं भीष्मं प्रति जनेश्वर
चित्रसेनस्तव सुतः क्रुद्धरूपमवारयत्
Chekitanam rane kruddham bhishmam prati janeshvara
Chitrasenastava sutah kruddharupamavarayat
107.51
भीष्महेतोः पराक्रान्तश्चित्रसेनो महारथः
चेकितानं परं शक्त्या योधयामास भारत
Bhishmahetoh parakrantashchitraseno maharathah
Chekitanam param shaktya yodhayamasa bharata
107.52
तथैव चेकितानोऽपि चित्रसेनमयोधयत्
तद्युद्धमासीत्सुमहत्तयोस्तत्र पराक्रमे
Tathaiva chekitanopi chitrasenamayodhayat
Tadyuddhamasitsumahattayostatra parakrame
107.53
अर्जुनो वार्यमाणस्तु बहुशस्तनयेन ते
विमुखीकृत्य पुत्रं ते तव सेनां ममर्द ह
Arjuno varyamanastu bahushastanayena te
Vimukhikritya putram te tava senam mamarda ha
107.54
दुःशासनोऽपि परया शक्त्या पार्थमवारयत्
कथं भीष्मं परो हन्यादिति निश्चित्य भारत
Duhshasanopi paraya shaktya parthamavarayat
Katham bhishmam paro hanyaditi nishchitya bharata
107.55
सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी
लोड्यते रथिभिः श्रेष्ठैस्तत्र तत्रैव भारत
Sa vadhyamana samare putrasya tava vahini
Lodyate rathibhih shreshthaistatra tatraiva bharata