UtshovChapter 56
56.1
धृतराष्ट्र उवाच
कांस्तत्र संजयापश्यः प्रत्यर्थेन समागतान्
ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम्
Dhritarashtra uvacha
Kanstatra sanjayapashyah pratyarthena samagatan
Ye yotsyante pandavarthe putrasya mama vahinim
56.2
संजय उवाच
मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम्
चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम्
Sanjaya uvacha
Mukhyamandhakavrishninamapashyam krishnamagatam
Chekitanam cha tatraiva yuyudhanam cha satyakim
56.3
पृथगक्षौहिणीभ्यां तौ पाण्डवानभिसंश्रितौ
महारथौ समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ
Prithagakshauhinibhyam tau pandavanabhisanshritau
Maharathau samakhyatavubhau purushamaninau
56.4
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनयैर्वृतः
सत्यजित्प्रमुखैर्वीरैर्धृष्टद्युम्नपुरोगमैः
Akshauhinyatha panchalyo dashabhistanayairvritah
Satyajitpramukhairvirairdhrishtadyumnapurogamaih
56.5
द्रुपदो वर्धयन्मानं शिखण्डिपरिपालितः
उपायात्सर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः
Drupado vardhayanmanam shikhandiparipalitah
Upayatsarvasainyanam pratichchhadya tada vapuh
56.6
विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण च
सूर्यदत्तादिभिर्वीरैर्मदिराश्वपुरोगमैः
Viratah saha putrabhyam shankhenaivottarena cha
Suryadattadibhirvirairmadirashvapurogamaih
56.7
सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथा
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य वृतः पार्थं समाश्रितः
Sahitah prithivipalo bhratribhistanayaistatha
Akshauhinyaiva sainyasya vritah partham samashritah
56.8
जारासंधिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट्
पृथक्पृथगनुप्राप्तौ पृथगक्षौहिणीवृतौ
Jarasandhirmagadhashcha dhrishtaketushcha chedirat
Prithakprithaganupraptau prithagakshauhinivritau
56.9
केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाः
अक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवानभिसंश्रिताः
Kekaya bhratarah pancha sarve lohitakadhvajah
Akshauhiniparivritah pandavanabhisanshritah
56.10
एतानेतावतस्तत्र यानपश्यं समागतान्
ये पाण्डवार्थे योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्
Etanetavatastatra yanapashyam samagatan
Ye pandavarthe yotsyanti dhartarashtrasya vahinim
56.11
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्
स तस्य सेनाप्रमुखे धृष्टद्युम्नो महामनाः
Yo veda manusham vyuham daivam gandharvamasuram
Sa tasya senapramukhe dhrishtadyumno mahamanah
56.12
भीष्मः शांतनवो राजन्भागः कॢप्तः शिखण्डिनः
तं विराटोऽनु संयाता सह मत्स्यैः प्रहारिभिः
Bhishmah shantanavo rajanbhagah kliptah shikhandinah
Tam viratonu sanyata saha matsyaih praharibhih
56.13
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो बली
तौ तु तत्राब्रुवन्केचिद्विषमौ नो मताविति
Jyeshthasya panduputrasya bhago madradhipo bali
Tau tu tatrabruvankechidvishamau no mataviti
56.14
दुर्योधनः सहसुतः सार्धं भ्रातृशतेन च
प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भीमसेनस्य भागतः
Duryodhanah sahasutah sardham bhratrishatena cha
Prachyashcha dakshinatyashcha bhimasenasya bhagatah
56.15
अर्जुनस्य तु भागेन कर्णो वैकर्तनो मतः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सैन्धवश्च जयद्रथः
Arjunasya tu bhagena karno vaikartano matah
Ashvatthama vikarnashcha saindhavashcha jayadrathah
56.16
अशक्याश्चैव ये केचित्पृथिव्यां शूरमानिनः
सर्वांस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः
Ashakyashchaiva ye kechitprithivyam shuramaninah
Sarvanstanarjunah parthah kalpayamasa bhagatah
56.17
महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः
केकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे
Maheshvasa rajaputra bhratarah pancha kekayah
Kekayaneva bhagena kritva yotsyanti sanyuge
56.18
तेषामेव कृतो भागो मालवाः शाल्वकेकयाः
त्रिगर्तानां च द्वौ मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाविति
Teshameva krito bhago malavah shalvakekayah
Trigartanam cha dvau mukhyau yau tau sanshaptakaviti
56.19
दुर्योधनसुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च
सौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव बृहद्बलः
Duryodhanasutah sarve tatha duhshasanasya cha
Saubhadrena krito bhago raja chaiva brihadbalah
56.20
द्रौपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः
धृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत
Draupadeya maheshvasah suvarnavikritadhvajah
Dhrishtadyumnamukha dronamabhiyasyanti bharata
56.21
चेकितानः सोमदत्तं द्वैरथे योद्धुमिच्छति
भोजं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति
Chekitanah somadattam dvairathe yoddhumichchhati
Bhojam tu kritavarmanam yuyudhano yuyutsati
56.22
सहदेवस्तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनो युधि
स्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मजम्
Sahadevastu madreyah shurah sankrandano yudhi
Svamansham kalpayamasa shyalam te subalatmajam
56.23
उलूकं चापि कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः
नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीसुतः
Ulukam chapi kaitavyam ye cha sarasvata ganah
Nakulah kalpayamasa bhagam madravatisutah
56.24
ये चान्ये पार्थिवा राजन्प्रत्युद्यास्यन्ति संयुगे
समाह्वानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन्
Ye chanye parthiva rajanpratyudyasyanti sanyuge
Samahvanena tanshchapi panduputra akalpayan
56.25
एवमेषामनीकानि प्रविभक्तानि भागशः
यत्ते कार्यं सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम्
Evameshamanikani pravibhaktani bhagashah
Yatte karyam saputrasya kriyatam tadakalikam
56.26
धृतराष्ट्र उवाच
न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दुर्द्यूतदेविनः
येषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि
Dhritarashtra uvacha
Na santi sarve putra me mudha durdyutadevinah
Yesham yuddham balavata bhimena ranamurdhani
56.27
राजानः पार्थिवाः सर्वे प्रोक्षिताः कालधर्मणा
गाण्डीवाग्निं प्रवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्
Rajanah parthivah sarve prokshitah kaladharmana
Gandivagnim pravekshyanti patanga iva pavakam
56.28
विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर्महात्मभिः
तां रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभग्नां पाण्डवैर्युधि
Vidrutam vahinim manye kritavairairmahatmabhih
Tam rane kenuyasyanti prabhagnam pandavairyudhi
56.29
सर्वे ह्यतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनः
सूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेजसा समितिंजयाः
Sarve hyatirathah shurah kirtimantah pratapinah
Suryapavakayostulyastejasa samitinjayah
56.30
येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनः
योधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ
Yesham yudhishthiro neta gopta cha madhusudanah
Yodhau cha pandavau virau savyasachivrikodarau
56.31
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
सात्यकिर्द्रुपदश्चैव धृष्टद्युम्नस्य चात्मजः
Nakulah sahadevashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Satyakirdrupadashchaiva dhrishtadyumnasya chatmajah
56.32
उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः
शिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः
Uttamaujashcha panchalyo yudhamanyushcha durjayah
Shikhandi kshatradevashcha tatha vairatiruttarah
56.33
काशयश्चेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाः
विराटपुत्रो बभ्रुश्च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः
Kashayashchedayashchaiva matsyah sarve cha srinjayah
Virataputro babhrushcha panchalashcha prabhadrakah
56.34
येषामिन्द्रोऽप्यकामानां न हरेत्पृथिवीमिमाम्
वीराणां रणधीराणां ये भिन्द्युः पर्वतानपि
Yeshamindropyakamanam na haretprithivimimam
Viranam ranadhiranam ye bhindyuh parvatanapi
56.35
तान्सर्वान्गुणसंपन्नानमनुष्यप्रतापिनः
क्रोशतो मम दुष्पुत्रो योद्धुमिच्छति संजय
Tansarvangunasampannanamanushyapratapinah
Kroshato mama dushputro yoddhumichchhati sanjaya
56.36
दुर्योधन उवाच
उभौ स्व एकजातीयौ तथोभौ भूमिगोचरौ
अथ कस्मात्पाण्डवानामेकतो मन्यसे जयम्
Duryodhana uvacha
Ubhau sva ekajatiyau tathobhau bhumigocharau
Atha kasmatpandavanamekato manyase jayam
56.37
पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम्
जयद्रथं सोमदत्तमश्वत्थामानमेव च
Pitamaham cha dronam cha kripam karnam cha durjayam
Jayadratham somadattamashvatthamanameva cha
56.38
सुचेतसो महेष्वासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैः
अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः
Suchetaso maheshvasanindropi sahitomaraih
Ashaktah samare jetum kim punastata pandavah
56.39
सर्वा च पृथिवी सृष्टा मदर्थे तात पाण्डवान्
आर्यान्धृतिमतः शूरानग्निकल्पान्प्रबाधितुम्
Sarva cha prithivi srishta madarthe tata pandavan
Aryandhritimatah shuranagnikalpanprabadhitum
56.40
न मामकान्पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम्
पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून्सपुत्रान्योद्धुमाहवे
Na mamakanpandavaste samarthah prativikshitum
Parakranto hyaham pandunsaputranyoddhumahave
56.41
मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत
ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना
Matpriyam parthivah sarve ye chikirshanti bharata
Te tanavarayishyanti aineyaniva tantuna
56.42
महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः
अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
Mahata rathavanshena sharajalaishcha mamakaih
Abhidruta bhavishyanti panchalah pandavaih saha
56.43
धृतराष्ट्र उवाच
उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष संजय
न हि शक्तो युधा जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
Dhritarashtra uvacha
Unmatta iva me putro vilapatyesha sanjaya
Na hi shakto yudha jetum dharmarajam yudhishthiram
56.44
जानाति हि सदा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम्
बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम्
Janati hi sada bhishmah pandavanam yashasvinam
Balavattam saputranam dharmagyanam mahatmanam
56.45
यतो नारोचयमहं विग्रहं तैर्महात्मभिः
किं तु संजय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम्
Yato narochayamaham vigraham tairmahatmabhih
Kim tu sanjaya me bruhi punastesham vicheshtitam
56.46
कस्तांस्तरस्विनो भूयः संदीपयति पाण्डवान्
अर्चिष्मतो महेष्वासान्हविषा पावकानिव
Kastanstarasvino bhuyah sandipayati pandavan
Archishmato maheshvasanhavisha pavakaniva
56.47
संजय उवाच
धृष्टद्युम्नः सदैवैतान्संदीपयति भारत
युध्यध्वमिति मा भैष्ट युद्धाद्भरतसत्तमाः
Sanjaya uvacha
Dhrishtadyumnah sadaivaitansandipayati bharata
Yudhyadhvamiti ma bhaishta yuddhadbharatasattamah
56.48
ये केचित्पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः
युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले कवचह्रदे
Ye kechitparthivastatra dhartarashtrena sanvritah
Yuddhe samagamishyanti tumule kavachahrade
56.49
तान्सर्वानाहवे क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान्
अहमेकः समादास्ये तिमिर्मत्स्यानिवौदकान्
Tansarvanahave kruddhansanubandhansamagatan
Ahamekah samadasye timirmatsyanivaudakan
56.50
भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणिं शल्यं सुयोधनम्
एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्
Bhishmam dronam kripam karnam draunim shalyam suyodhanam
Etanshchapi nirotsyami veleva makaralayam
56.51
तथा ब्रुवाणं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरः
तव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
सर्वे समधिरूढाः स्म संग्रामान्नः समुद्धर
Tatha bruvanam dharmatma praha raja yudhishthirah
Tava dhairyam cha viryam cha panchalah pandavaih saha
Sarve samadhirudhah sma sangramannah samuddhara
56.52
जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्
समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां युयुत्सताम्
भवता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप
Janami tvam mahabaho kshatradharme vyavasthitam
Samarthamekam paryaptam kauravanam yuyutsatam
Bhavata yadvidhatavyam tannah shreyah parantapa
56.53
संग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम्
पौरुषं दर्शयञ्शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्
क्रीणीयात्तं सहस्रेण नीतिमन्नाम तत्पदम्
Sangramadapayatanam bhagnanam sharanaishinam
Paurusham darshayanshuro yastishthedagratah puman
Kriniyattam sahasrena nitimannama tatpadam
56.54
स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ
भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः
Sa tvam shurashcha virashcha vikrantashcha nararshabha
Bhayartanam paritrata sanyugeshu na sanshayah
56.55
एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे
धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसः
Evam bruvati kaunteye dharmatmani yudhishthire
Dhrishtadyumna uvachedam mam vacho gatasadhvasah
56.56
सर्वाञ्जनपदान्सूत योधा दुर्योधनस्य ये
सबाह्लीकान्कुरून्ब्रूयाः प्रातिपेयाञ्शरद्वतः
Sarvanjanapadansuta yodha duryodhanasya ye
Sabahlikankurunbruyah pratipeyansharadvatah
56.57
सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम्
दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम्
Sutaputram tatha dronam sahaputram jayadratham
Duhshasanam vikarnam cha tatha duryodhanam nripam
56.58
भीष्मं चैव ब्रूहि गत्वा त्वमाशु; युधिष्ठिरं साधुनैवाभ्युपेत
मा वो वधीदर्जुनो देवगुप्तः; क्षिप्रं याचध्वं पाण्डवं लोकवीरम्
Bhishmam chaiva bruhi gatva tvamashu; yudhishthiram sadhunaivabhyupeta
Ma vo vadhidarjuno devaguptah; kshipram yachadhvam pandavam lokaviram
56.59
नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन
यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः शस्त्रवित्तमः
Naitadrisho hi yodhosti prithivyamiha kashchana
Yathavidhah savyasachi pandavah shastravittamah
56.60
देवैर्हि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः
न स जेयो मनुष्येण मा स्म कृध्वं मनो युधि
Devairhi sambhrito divyo ratho gandivadhanvanah
Na sa jeyo manushyena ma sma kridhvam mano yudhi