UtshovChapter 16
16.1
बृहस्पतिरुवाच
त्वमग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत्
Brihaspatiruvacha
Tvamagne sarvadevanam mukham tvamasi havyavat
Tvamantah sarvabhutanam gudhashcharasi sakshivat
16.2
त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः
त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन
Tvamahurekam kavayastvamahustrividham punah
Tvaya tyaktam jagachchedam sadyo nashyeddhutashana
16.3
कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्
Kritva tubhyam namo viprah svakarmavijitam gatim
Gachchhanti saha patnibhih sutairapi cha shashvatim
16.4
त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः
यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरे
Tvamevagne havyavahastvameva paramam havih
Yajanti satraistvameva yagyaishcha paramadhvare
16.5
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह; प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः
सर्वस्यास्य भुवनस्य प्रसूति;स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा
Srishtva lokanstrinimanhavyavaha; prapte kale pachasi punah samiddhah
Sarvasyasya bhuvanasya prasuti;stvamevagne bhavasi punah pratishtha
16.6
त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च त्वमेव हि
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः
Tvamagne jaladanahurvidyutashcha tvameva hi
Dahanti sarvabhutani tvatto nishkramya hayanah
16.7
त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत्
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु पावक
Tvayyapo nihitah sarvastvayi sarvamidam jagat
Na testyaviditam kinchittrishu lokeshu pavaka
16.8
स्वयोनिं भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः
अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः
Svayonim bhajate sarvo vishasvapovishankitah
Aham tvam vardhayishyami brahmairmantraih sanatanaih
16.9
शल्य उवाच
एवं स्तुतो हव्यवाहो भगवान्कविरुत्तमः
बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम्
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Shalya uvacha
Evam stuto havyavaho bhagavankaviruttamah
Brihaspatimathovacha pritimanvakyamuttamam
Darshayishyami te shakram satyametadbravimi te
16.10
प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः
आजगाम सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः
Pravishyapastato vahnih sasamudrah sapalvalah
Ajagama sarastachcha gudho yatra shatakratuh
16.11
अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ
अन्वपश्यत्स देवेन्द्रं बिसमध्यगतं स्थितम्
Atha tatrapi padmani vichinvanbharatarshabha
Anvapashyatsa devendram bisamadhyagatam sthitam
16.12
आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः
अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम्
Agatya cha tatasturnam tamachashta brihaspateh
Anumatrena vapusha padmatantvashritam prabhum
16.13
गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः
पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम्
Gatva devarshigandharvaih sahitotha brihaspatih
Puranaih karmabhirdevam tushtava balasudanam
16.14
महासुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया
शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ
Mahasuro hatah shakra namuchirdarunastvaya
Shambarashcha balashchaiva tathobhau ghoravikramau
16.15
शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय
उत्तिष्ठ वज्रिन्संपश्य देवर्षींश्च समागतान्
Shatakrato vivardhasva sarvanshatrunnishudaya
Uttishtha vajrinsampashya devarshinshcha samagatan
16.16
महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो
अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोपबृंहितम्
त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते
Mahendra danavanhatva lokastratastvaya vibho
Apam phenam samasadya vishnutejopabrinhitam
Tvaya vritro hatah purvam devaraja jagatpate
16.17
त्वं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्य;स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम्
त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; त्वं देवानां महिमानं चकर्थ
Tvam sarvabhuteshu varenya idya;stvaya samam vidyate neha bhutam
Tvaya dharyante sarvabhutani shakra; tvam devanam mahimanam chakartha
16.18
पाहि देवान्सलोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि
एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः
Pahi devansalokanshcha mahendra balamapnuhi
Evam sanstuyamanashcha sovardhata shanaih shanaih
16.19
स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः
अब्रवीच्च गुरुं देवो बृहस्पतिमुपस्थितम्
Svam chaiva vapurasthaya babhuva sa balanvitah
Abravichcha gurum devo brihaspatimupasthitam
16.20
किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः
वृत्रश्च सुमहाकायो ग्रस्तुं लोकानियेष यः
Kim karyamavashishtam vo hatastvashtro mahasurah
Vritrashcha sumahakayo grastum lokaniyesha yah
16.21
बृहस्पतिरुवाच
मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा
देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम्
Brihaspatiruvacha
Manusho nahusho raja devarshiganatejasa
Devarajyamanupraptah sarvanno badhate bhrisham
16.22
इन्द्र उवाच
कथं नु नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम्
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते
Indra uvacha
Katham nu nahusho rajyam devanam prapa durlabham
Tapasa kena va yuktah kinviryo va brihaspate
16.23
बृहस्पतिरुवाच
देवा भीताः शक्रमकामयन्त; त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत्
तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च; गन्धर्वसंघाश्च समेत्य सर्वे
Brihaspatiruvacha
Deva bhitah shakramakamayanta; tvaya tyaktam mahadaindram padam tat
Tada devah pitarotharshayashcha; gandharvasanghashcha sametya sarve
16.24
गत्वाब्रुवन्नहुषं शक्र तत्र; त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता
तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च
Gatvabruvannahusham shakra tatra; tvam no raja bhava bhuvanasya gopta
Tanabravinnahusho nasmi shakta; apyayadhvam tapasa tejasa cha
16.25
एवमुक्तैर्वर्धितश्चापि देवै; राजाभवन्नहुषो घोरवीर्यः
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा
Evamuktairvardhitashchapi devai; rajabhavannahusho ghoraviryah
Trailokye cha prapya rajyam tapasvinah; kritva vahanyati lokanduratma
16.26
तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं; मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित्
देवाश्च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तो गूढरूपाश्चरन्ति
Tejoharam drishtivisham sughoram; ma tvam pashyernahusham vai kadachit
Devashcha sarve nahusham bhayarta; na pashyanto gudharupashcharanti
16.27
शल्य उवाच
एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः
वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो; देवश्च सोमो वरुणश्चाजगाम
Shalya uvacha
Evam vadatyangirasam varishthe; brihaspatau lokapalah kuberah
Vaivasvatashchaiva yamah purano; devashcha somo varunashchajagama
16.28
ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु;र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः
दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च; पश्यामो वै निहतारिं च शक्र
Te vai samagamya mahendramuchu;rdishtya tvashtro nihatashchaiva vritrah
Dishtya cha tvam kushalinamakshatam cha; pashyamo vai nihatarim cha shakra
16.29
स तान्यथावत्प्रतिभाष्य शक्रः; संचोदयन्नहुषस्यान्तरेण
राजा देवानां नहुषो घोररूप;स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः
Sa tanyathavatpratibhashya shakrah; sanchodayannahushasyantarena
Raja devanam nahusho ghorarupa;statra sahyam diyatam me bhavadbhih
16.30
ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो; दृष्टीविषस्तस्य बिभीम देव
त्वं चेद्राजन्नहुषं पराजये;स्तद्वै वयं भागमर्हाम शक्र
Te chabruvannahusho ghorarupo; drishtivishastasya bibhima deva
Tvam chedrajannahusham parajaye;stadvai vayam bhagamarhama shakra
16.31
इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति;र्यमः कुबेरश्च महाभिषेकम्
संप्राप्नुवन्त्वद्य सहैव तेन; रिपुं जयामो नहुषं घोरदृष्टिम्
Indrobravidbhavatu bhavanapam pati;ryamah kuberashcha mahabhishekam
Samprapnuvantvadya sahaiva tena; ripum jayamo nahusham ghoradrishtim
16.32
ततः शक्रं ज्वलनोऽप्याह भागं; प्रयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये
तमाह शक्रो भविताग्ने तवापि; ऐन्द्राग्नो वै भाग एको महाक्रतौ
Tatah shakram jvalanopyaha bhagam; prayachchha mahyam tava sahyam karishye
Tamaha shakro bhavitagne tavapi; aindragno vai bhaga eko mahakratau
16.33
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा
Evam sanchintya bhagavanmahendrah pakashasanah
Kuberam sarvayakshanam dhananam cha prabhum tatha
16.34
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तदा
Vaivasvatam pitrinam cha varunam chapyapam tatha
Adhipatyam dadau shakrah satkritya varadastada