UtshovChapter 122
122.1
धृतराष्ट्र उवाच
भगवन्नेवमेवैतद्यथा वदसि नारद
इच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम्
Dhritarashtra uvacha
Bhagavannevamevaitadyatha vadasi narada
Ichchhami chahamapyevam na tvisho bhagavannaham
122.2
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत भारत
स्वर्ग्यं लोक्यं च मामात्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव
Vaishampayana uvacha
Evamuktva tatah krishnamabhyabhashata bharata
Svargyam lokyam cha mamattha dharmyam nyayyam cha keshava
122.3
न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम्
अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम
Na tvaham svavashastata kriyamanam na me priyam
Anga duryodhanam krishna mandam shastratigam mama
122.4
अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम
सुहृत्कार्यं तु सुमहत्कृतं ते स्याज्जनार्दन
Anunetum mahabaho yatasva purushottama
Suhritkaryam tu sumahatkritam te syajjanardana
122.5
ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम्
अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्
Tatobhyavritya varshneyo duryodhanamamarshanam
Abravinmadhuram vacham sarvadharmarthatattvavit
122.6
दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम
समर्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत
Duryodhana nibodhedam madvakyam kurusattama
Samartham te visheshena sanubandhasya bharata
122.7
महाप्राज्ञ कुले जातः साध्वेतत्कर्तुमर्हसि
श्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः
Mahapragya kule jatah sadhvetatkartumarhasi
Shrutavrittopasampannah sarvaih samudito gunaih
122.8
दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः
त एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे
Daushkuleya duratmano nrishansa nirapatrapah
Ta etadidrisham kuryuryatha tvam tata manyase
122.9
धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन्प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम्
असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ
Dharmarthayukta lokesminpravrittirlakshyate satam
Asatam viparita tu lakshyate bharatarshabha
122.10
विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयि
अधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान्
Viparita tviyam vrittirasakrillakshyate tvayi
Adharmashchanubandhotra ghorah pranaharo mahan
122.11
अनेकशस्त्वन्निमित्तमयशस्यं च भारत
तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि
Anekashastvannimittamayashasyam cha bharata
Tamanartham pariharannatmashreyah karishyasi
122.12
भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परंतप
अधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे
Bhratrinamatha bhrityanam mitranam cha parantapa
Adharmyadayashasyachcha karmanastvam pramokshyase
122.13
प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः
संधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ
Pragyaih shurairmahotsahairatmavadbhirbahushrutaih
Sandhatsva purushavyaghra pandavairbharatarshabha
122.14
तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः
Taddhitam cha priyam chaiva dhritarashtrasya dhimatah
Pitamahasya dronasya vidurasya mahamateh
122.15
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः
अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य संजयस्य विशां पते
Kripasya somadattasya bahlikasya cha dhimatah
Ashvatthamno vikarnasya sanjayasya visham pate
122.16
ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतप
शमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा
Gyatinam chaiva bhuyishtham mitranam cha parantapa
Shame sharma bhavettata sarvasya jagatastatha
122.17
ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवाननृशंसवान्
तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ
Hrimanasi kule jatah shrutavananrishansavan
Tishtha tata pituh shastre matushcha bharatarshabha
122.18
एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत
उत्तमापद्गतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम्
Etachchhreyo hi manyante pita yachchhasti bharata
Uttamapadgatah sarvah pituh smarati shasanam
122.19
रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह संगमः
सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यं तात रोचताम्
Rochate te pitustata pandavaih saha sangamah
Samatyasya kurushreshtha tattubhyam tata rochatam
122.20
श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते
विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम्
Shrutva yah suhridam shastram martyo na pratipadyate
Vipakante dahatyenam kimpakamiva bhakshitam
122.21
यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते
स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते
Yastu nihshreyasam vakyam mohanna pratipadyate
Sa dirghasutro hinarthah pashchattapena yujyate
122.22
यस्तु निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राप्तमेवाभिपद्यते
आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते
Yastu nihshreyasam shrutva praptamevabhipadyate
Atmano matamutsrijya sa loke sukhamedhate
122.23
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते
शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः
Yorthakamasya vachanam pratikulyanna mrishyate
Shrinoti pratikulani dvishatam vashameti sah
122.24
सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते
शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव
Satam matamatikramya yosatam vartate mate
Shochante vyasane tasya suhrido nachiradiva
122.25
मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते
स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति
Mukhyanamatyanutsrijya yo nihinannishevate
Sa ghoramapadam prapya nottaramadhigachchhati
122.26
योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सदा
परान्वृणीते स्वान्द्वेष्टि तं गौः शपति भारत
Yosatsevi vrithacharo na shrota suhridam sada
Paranvrinite svandveshti tam gauh shapati bharata
122.27
स त्वं विरुध्य तैर्वीरैरन्येभ्यस्त्राणमिच्छसि
अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ
Sa tvam virudhya tairvirairanyebhyastranamichchhasi
Ashishtebhyosamarthebhyo mudhebhyo bharatarshabha
122.28
को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान्
अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः
Ko hi shakrasamangyatinatikramya maharathan
Anyebhyastranamashansettvadanyo bhuvi manavah
122.29
जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया
न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः
Janmaprabhriti kaunteya nityam vinikritastvaya
Na cha te jatu kupyanti dharmatmano hi pandavah
122.30
मिथ्याप्रचरितास्तात जन्मप्रभृति पाण्डवाः
त्वयि सम्यङ्महाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः
Mithyapracharitastata janmaprabhriti pandavah
Tvayi samyanmahabaho pratipanna yashasvinah
122.31
त्वयापि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ
स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः
Tvayapi pratipattavyam tathaiva bharatarshabha
Sveshu bandhushu mukhyeshu ma manyuvashamanvagah
122.32
त्रिवर्गयुक्ता प्राज्ञानामारम्भा भरतर्षभ
धर्मार्थावनुरुध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः
Trivargayukta pragyanamarambha bharatarshabha
Dharmarthavanurudhyante trivargasambhave narah
122.33
पृथक्तु विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते
मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुध्यते
Prithaktu vinivishtanam dharmam dhironurudhyate
Madhyamortham kalim balah kamamevanurudhyate
122.34
इन्द्रियैः प्रसृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यः
कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति
Indriyaih prasrito lobhaddharmam viprajahati yah
Kamarthavanupayena lipsamano vinashyati
122.35
कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत्
न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वापि कदाचन
Kamarthau lipsamanastu dharmamevaditashcharet
Na hi dharmadapaityarthah kamo vapi kadachana
122.36
उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशां पते
लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते
Upayam dharmamevahustrivargasya visham pate
Lipsamano hi tenashu kakshegniriva vardhate
122.37
स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ
आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु
Sa tvam tatanupayena lipsase bharatarshabha
Adhirajyam mahaddiptam prathitam sarvarajasu
122.38
आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा
यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते
Atmanam takshati hyesha vanam parashuna yatha
Yah samyagvartamaneshu mithya rajanpravartate
122.39
न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्
अविच्छिन्नस्य धीरस्य कल्याणे धीयते मतिः
Na tasya hi matim chhindyadyasya nechchhetparabhavam
Avichchhinnasya dhirasya kalyane dhiyate matih
122.40
त्यक्तात्मानं न बाधेत त्रिषु लोकेषु भारत
अप्यन्यं प्राकृतं किंचित्किमु तान्पाण्डवर्षभान्
Tyaktatmanam na badheta trishu lokeshu bharata
Apyanyam prakritam kinchitkimu tanpandavarshabhan
122.41
अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुध्यते नरः
छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत
Amarshavashamapanno na kinchidbudhyate narah
Chhidyate hyatatam sarvam pramanam pashya bharata
122.42
श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह संगमः
तैर्हि संप्रीयमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि
Shreyaste durjanattata pandavaih saha sangamah
Tairhi sampriyamanastvam sarvankamanavapsyasi
122.43
पाण्डवैर्निर्जितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तम
पाण्डवान्पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशंससेऽन्यतः
Pandavairnirjitam bhumim bhunjano rajasattama
Pandavanprishthatah kritva tranamashansasenyatah
122.44
दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले
एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत
Duhshasane durvishahe karne chapi sasaubale
Eteshvaishvaryamadhaya bhutimichchhasi bharata
122.45
न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा
विक्रमे चाप्यपर्याप्ताः पाण्डवान्प्रति भारत
Na chaite tava paryapta gyane dharmarthayostatha
Vikrame chapyaparyaptah pandavanprati bharata
122.46
न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया
क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे
Na hime sarvarajanah paryaptah sahitastvaya
Kruddhasya bhimasenasya prekshitum mukhamahave
122.47
इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम्
अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः
Idam sannihitam tata samagram parthivam balam
Ayam bhishmastatha dronah karnashchayam tatha kripah
122.48
भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः
अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनंजयम्
Bhurishravah saumadattirashvatthama jayadrathah
Ashaktah sarva evaite pratiyoddhum dhananjayam
122.49
अजेयो ह्यर्जुनः क्रुद्धः सर्वैरपि सुरासुरैः
मानुषैरपि गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः
Ajeyo hyarjunah kruddhah sarvairapi surasuraih
Manushairapi gandharvairma yuddhe cheta adhithah
122.50
दृश्यतां वा पुमान्कश्चित्समग्रे पार्थिवे बले
योऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान्
Drishyatam va pumankashchitsamagre parthive bale
Yorjunam samare prapya svastimanavrajedgrihan
122.51
किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ
यस्मिञ्जिते जितं ते स्यात्पुमानेकः स दृश्यताम्
Kim te janakshayeneha kritena bharatarshabha
Yasminjite jitam te syatpumanekah sa drishyatam
122.52
यः स देवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान्
अजयत्खाण्डवप्रस्थे कस्तं युध्येत मानवः
Yah sa devansagandharvansayakshasurapannagan
Ajayatkhandavaprasthe kastam yudhyeta manavah
122.53
तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम्
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
Tatha viratanagare shruyate mahadadbhutam
Ekasya cha bahunam cha paryaptam tannidarshanam
122.54
तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम्
आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम्
Tamajeyamanadhrishyam vijetum jishnumachyutam
Ashansasiha samare viramarjunamurjitam
122.55
मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हति
युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरंदरः
Maddvitiyam punah partham kah prarthayitumarhati
Yuddhe pratipamayantamapi sakshatpurandarah
122.56
बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः
पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत्
Bahubhyamuddharedbhumim dahetkruddha imah prajah
Patayettridivaddevanyorjunam samare jayet
122.57
पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ्ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथा
त्वत्कृते न विनश्येयुरेते भरतसत्तम
Pashya putranstatha bhratringyatinsambandhinastatha
Tvatkrite na vinashyeyurete bharatasattama
122.58
अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम्
कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर्नराधिप
Astu shesham kauravanam ma parabhudidam kulam
Kulaghna iti nochyetha nashtakirtirnaradhipa
122.59
त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः
महाराज्ये च पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
Tvameva sthapayishyanti yauvarajye maharathah
Maharajye cha pitaram dhritarashtram janeshvaram
122.60
मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम्
अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्स्यसि
Ma tata shriyamayantimavamansthah samudyatam
Ardham pradaya parthebhyo mahatim shriyamapsyasi
122.61
पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः
संप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि
Pandavaih sanshamam kritva kritva cha suhridam vachah
Sampriyamano mitraishcha chiram bhadranyavapsyasi