UtshovChapter 61
61.1
वैशंपायन उवाच
आहूयमानस्तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
निवर्तितस्तस्य गिराङ्कुशेन; गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन
Vaishampayana uvacha
Ahuyamanastu sa tena sankhye; mahamana dhritarashtrasya putrah
Nivartitastasya girankushena; gajo yatha matta ivankushena
61.2
सोऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो; महारथेनातिरथस्तरस्वी
पर्याववर्ताथ रथेन वीरो; भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः
Somrishyamano vachasabhimrishto; maharathenatirathastarasvi
Paryavavartatha rathena viro; bhogi yatha padatalabhimrishtah
61.3
तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः
दुर्योधनं दक्षिणतोऽभ्यगच्छ;त्पार्थं नृवीरो युधि हेममाली
Tam prekshya karnah parivartamanam; nivartya sanstabhya cha viddhagatrah
Duryodhanam dakshinatobhyagachchha;tpartham nriviro yudhi hemamali
61.4
भीष्मस्ततः शांतनवो निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरयंस्तुरंगान्
दुर्योधनं पश्चिमतोऽभ्यरक्ष;त्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा
Bhishmastatah shantanavo nivritya; hiranyakakshyanstvarayansturangan
Duryodhanam pashchimatobhyaraksha;tparthanmahabahuradhijyadhanva
61.5
द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च; दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम्
सर्वे पुरस्ताद्विततेषुचापा; दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः
Dronah kripashchaiva vivinshatishcha; duhshasanashchaiva nivritya shighram
Sarve purastadvitateshuchapa; duryodhanartham tvaritabhyupeyuh
61.6
स तान्यनीकानि निवर्तमाना;न्यालोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः
हंसो यथा मेघमिवापतन्तं; धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी
Sa tanyanikani nivartamana;nyalokya purnaughanibhani parthah
Hanso yatha meghamivapatantam; dhananjayah pratyapatattarasvi
61.7
ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थ;मस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः
ववर्षुरभ्येत्य शरैः समन्ता;न्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः
Te sarvatah samparivarya partha;mastrani divyani samadadanah
Vavarshurabhyetya sharaih samanta;nmegha yatha bhudharamambuvegaih
61.8
ततोऽस्त्रमस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम्
संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं; प्रादुश्चकारैन्द्रिरपारणीयम्
Tatostramastrena nivarya tesham; gandivadhanva kurupungavanam
Sammohanam shatrusahonyadastram; pradushchakaraindriraparaniyam
61.9
ततो दिशश्चानुदिशो विवृत्य; शरैः सुधारैर्निशितैः सुपुङ्खैः
गाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां; महाबलः प्रव्यथयां चकार
Tato dishashchanudisho vivritya; sharaih sudharairnishitaih supunkhaih
Gandivaghoshena manansi tesham; mahabalah pravyathayam chakara
61.10
ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य; दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम्
व्यनादयत्स प्रदिशो दिशः खं; भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता
Tatah punarbhimaravam pragrihya; dorbhyam mahashankhamudaraghosham
Vyanadayatsa pradisho dishah kham; bhuvam cha partho dvishatam nihanta
61.11
ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमोहिताः पार्थसमीरितेन
उत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः
Te shankhanadena kurupravirah; sammohitah parthasamiritena
Utsrijya chapani durasadani; sarve tada shantipara babhuvuh
61.12
तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाः
निर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्र;मुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः
Tatha visangyeshu pareshu parthah; smritva tu vakyani tathottarayah
Niryahi madhyaditi matsyaputra;muvacha yavatkuravo visangyah
61.13
आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम्
द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर
Acharya sharadvatayoh sushukle; karnasya pitam ruchiram cha vastram
Drauneshcha ragyashcha tathaiva nile; vastre samadatsva narapravira
61.14
भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये; जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः
एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्व;मेवं हि यातव्यममूढसंज्ञैः
Bhishmasya sangyam tu tathaiva manye; janati mestrapratighatameshah
Etasya vahankuru savyatastva;mevam hi yatavyamamudhasangyaih
61.15
रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा; रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः
वस्त्राण्युपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः स्वं रथमारुरोह
Rashminsamutsrijya tato mahatma; rathadavaplutya virataputrah
Vastranyupadaya maharathanam; turnam punah svam rathamaruroha
61.16
ततोऽन्वशासच्चतुरः सदश्वा;न्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान्
ते तद्व्यतीयुर्ध्वजिनामनीकं; श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात्
Tatonvashasachchaturah sadashva;nputro viratasya hiranyakakshyan
Te tadvyatiyurdhvajinamanikam; shveta vahantorjunamajimadhyat
61.17
तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी
स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः
Tatha tu yantam purushapraviram; bhishmah sharairabhyahanattarasvi
Sa chapi bhishmasya hayannihatya; vivyadha parshve dashabhih prishatkaih
61.18
ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारमरिष्टधन्वा
तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्या;द्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः
Tatorjuno bhishmamapasya yuddhe; viddhvasya yantaramarishtadhanva
Tasthau vimukto rathavrindamadhya;drahum vidaryeva sahasrarashmih
61.19
लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम्
रणाद्विमुक्तं स्थितमेकमाजौ; स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे
Labdhva tu sangyam cha kurupravirah; partham samikshyatha mahendrakalpam
Ranadvimuktam sthitamekamajau; sa dhartarashtrastvarito babhashe
61.20
अयं कथं स्विद्भवतां विमुक्त;स्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत्
तमब्रवीच्छांतनवः प्रहस्य; क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्व वीर्यम्
Ayam katham svidbhavatam vimukta;stam vai prabadhnita yatha na muchyet
Tamabravichchhantanavah prahasya; kva te gata buddhirabhutkva viryam
61.21
शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितोऽभू;रुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम्
न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं; कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम्
Shantim parashvasya yatha sthitobhu;rutsrijya bananshcha dhanushcha chitram
Na tveva bibhatsuralam nrishansam; kartum na papesya mano nivishtam
61.22
त्रैलोक्यहेतोर्न जहेत्स्वधर्मं; तस्मान्न सर्वे निहता रणेऽस्मिन्
क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः
Trailokyahetorna jahetsvadharmam; tasmanna sarve nihata ranesmin
Kshipram kurunyahi kurupravira; vijitya gashcha pratiyatu parthah
61.23
दुर्योधनस्तस्य तु तन्निशम्य; पितामहस्यात्महितं वचोऽथ
अतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम्
Duryodhanastasya tu tannishamya; pitamahasyatmahitam vachotha
Atitakamo yudhi sotyamarshi; raja vinihshvasya babhuva tushnim
61.24
तद्भीष्मवाक्यं हितमीक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम्
निवर्तनायैव मनो निदध्यु;र्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः
Tadbhishmavakyam hitamikshya sarve; dhananjayagnim cha vivardhamanam
Nivartanayaiva mano nidadhyu;rduryodhanam te parirakshamanah
61.25
तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थो; धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान्
आभाषमाणोऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस्तत्र गुरून्महात्मा
Tanprasthitanpritamanah sa partho; dhananjayah prekshya kurupraviran
Abhashamanonuyayau muhurtam; sampujayanstatra gurunmahatma
61.26
पितामहं शांतनवं स वृद्धं; द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्ना
द्रौणिं कृपं चैव गुरूंश्च सर्वा;ञ्शरैर्विचित्रैरभिवाद्य चैव
Pitamaham shantanavam sa vriddham; dronam gurum cha pratipujya murdhna
Draunim kripam chaiva gurunshcha sarva;nsharairvichitrairabhivadya chaiva
61.27
दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण
आमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्या;न्गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान्
Duryodhanasyottamaratnachitram; chichchheda partho mukutam sharena
Amantrya viranshcha tathaiva manya;ngandivaghoshena vinadya lokan
61.28
स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरो द्विषतां मनांसि
ध्वजेन सर्वानभिभूय शत्रू;न्स हेमजालेन विराजमानः
Sa devadattam sahasa vinadya; vidarya viro dvishatam manansi
Dhvajena sarvanabhibhuya shatru;nsa hemajalena virajamanah
61.29
दृष्ट्वा प्रयातांस्तु कुरून्किरीटी; हृष्टोऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम्
आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते; याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः
Drishtva prayatanstu kurunkiriti; hrishtobravittatra sa matsyaputram
Avartayashvanpashavo jitaste; yatah pare yahi puram prahrishtah