UtshovChapter 28
28.1
वैशंपायन उवाच
ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः
Vaishampayana uvacha
Tato vanagatah parthah sayahne saha krishnaya
Upavishtah kathashchakrurduhkhashokaparayanah
28.2
प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता
ततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत्
Priya cha darshaniya cha pandita cha pativrata
Tatah krishna dharmarajamidam vachanamabravit
28.3
न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन
विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः
Na nunam tasya papasya duhkhamasmasu kinchana
Vidyate dhartarashtrasya nrishansasya duratmanah
28.4
यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम्
भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचन
वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः
Yastvam rajanmaya sardhamajinaih prativasitam
Bhratribhishcha tatha sarvairnabhyabhashata kinchana
Vanam prasthapya dushtatma nanvatapyata durmatih
28.5
आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः
यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा
Ayasam hridayam nunam tasya dushkritakarmanah
Yastvam dharmaparam shreshtham rukshanyashravayattada
28.6
सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः
ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः
Sukhochitamaduhkharham duratma sasuhridganah
Idrisham duhkhamaniya modate papapurushah
28.7
चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदा
त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि
Chaturnameva papanamashru vai napatattada
Tvayi bharata nishkrante vanayajinavasasi
28.8
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च
Duryodhanasya karnasya shakuneshcha duratmanah
Durbhratustasya chograsya tatha duhshasanasya cha
28.9
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम
दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
Itaresham tu sarvesham kurunam kurusattama
Duhkhenabhiparitanam netrebhyah prapatajjalam
28.10
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्
शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम्
Idam cha shayanam drishtva yachchasitte puratanam
Shochami tvam maharaja duhkhanarham sukhochitam
28.11
दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम्
दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम्
Dantam yachcha sabhamadhye asanam ratnabhushitam
Drishtva kushabrisim chemam shoko mam rundhayatyayam
28.12
यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
Yadapashyam sabhayam tvam rajabhih parivaritam
Tachcha rajannapashyantyah ka shantirhridayasya me
28.13
या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्
सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत
Ya tvaham chandanadigdhamapashyam suryavarchasam
Sa tva pankamaladigdham drishtva muhyami bharata
28.14
या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा
दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्
Ya vai tva kaushikairvastraih shubhrairbahudhanaih pura
Drishtavatyasmi rajendra sa tvam pashyami chirinam
28.15
यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः
ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्
Yachcha tadrukmapatribhirbrahmanebhyah sahasrashah
Hriyate te grihadannam sanskritam sarvakamikam
28.16
यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्
दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
Yatinamagrihanam te tathaiva grihamedhinam
Diyate bhojanam rajannativa gunavatprabho
Tachcha rajannapashyantyah ka shantirhridayasya me
28.17
यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः
अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
Yanste bhratrinmaharaja yuvano mrishtakundalah
Abhojayanta mrishtannaih sudah paramasanskritaih
28.18
सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः
अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
Sarvanstanadya pashyami vane vanyena jivatah
Aduhkharhanmanushyendra nopashamyati me manah
28.19
भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्
ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते
Bhimasenamimam chapi duhkhitam vanavasinam
Dhyayantam kim na manyuste prapte kale vivardhate
28.20
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युत
सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Bhimasenam hi karmani svayam kurvanamachyuta
Sukharham duhkhitam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.21
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Satkritam vividhairyanairvastrairuchchavachaistatha
Tam te vanagatam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.22
कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः
Kurunapi hi yah sarvanhantumutsahate prabhuh
Tvatprasadam pratikshanstu sahateyam vrikodarah
28.23
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना
शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः
Yorjunenarjunastulyo dvibahurbahubahuna
Sharatisarge shighratvatkalantakayamopamah
28.24
यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः
यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे
Yasya shastrapratapena pranatah sarvaparthivah
Yagye tava maharaja brahmananupatasthire
28.25
तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः
ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Tamimam purushavyaghram pujitam devadanavaih
Dhyayantamarjunam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.26
दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्
न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत
Drishtva vanagatam parthamaduhkharham sukhochitam
Na cha te vardhate manyustena muhyami bharata
28.27
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Yo devanshcha manushyanshcha sarpanshchaikarathojayat
Tam te vanagatam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.28
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः
प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः
Yo yanairadbhutakarairhayairnagaishcha sanvritah
Prasahya vittanyadatta parthivebhyah parantapah
28.29
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Kshipatyekena vegena pancha banashatani yah
Tam te vanagatam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.30
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे
नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Shyamam brihantam tarunam charminamuttamam rane
Nakulam te vane drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.31
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर
सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Darshaniyam cha shuram cha madriputram yudhishthira
Sahadevam vane drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.32
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः
मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
Drupadasya kule jatam snusham pandormahatmanah
Mam te vanagatam drishtva kasmanmanyurna vardhate
28.33
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम
यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः
Nunam cha tava naivasti manyurbharatasattama
Yatte bhratrinshcha mam chaiva drishtva na vyathate manah
28.34
न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्
तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत्
Na nirmanyuh kshatriyosti loke nirvachanam smritam
Tadadya tvayi pashyami kshatriye viparitavat
28.35
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते
सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत
Yo na darshayate tejah kshatriyah kala agate
Sarvabhutani tam partha sada paribhavantyuta
28.36
तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन
तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः
Tattvaya na kshama karya shatrunprati kathanchana
Tejasaiva hi te shakya nihantum natra sanshayah
28.37
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति
अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति
Tathaiva yah kshamakale kshatriyo nopashamyati
Apriyah sarvabhutanam somutreha cha nashyati