UtshovChapter 247
247.1
देवदूत उवाच
महर्षेऽकार्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम्
संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा
Devaduta uvacha
Maharshekaryabuddhistvam yah svargasukhamuttamam
Sampraptam bahu mantavyam vimrishasyabudho yatha
247.2
उपरिष्टादसौ लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः
ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद्देवयानचरो मुने
Uparishtadasau loko yoyam svariti sangyitah
Urdhvagah satpathah shashvaddevayanacharo mune
247.3
नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः
नानृता नास्तिकाश्चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल
Nataptatapasah punso namahayagyayajinah
Nanrita nastikashchaiva tatra gachchhanti mudgala
247.4
धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः
दानधर्मरताः पुंसः शूराश्चाहतलक्षणाः
Dharmatmano jitatmanah shanta danta vimatsarah
Danadharmaratah punsah shurashchahatalakshanah
247.5
तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम्
लोकान्पुण्यकृतां ब्रह्मन्सद्भिरासेवितान्नृभिः
Tatra gachchhanti karmagryam kritva shamadamatmakam
Lokanpunyakritam brahmansadbhirasevitannribhih
247.6
देवाः साध्यास्तथा विश्वे मरुतश्च महर्षिभिः
यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा
Devah sadhyastatha vishve marutashcha maharshibhih
Yama dhamashcha maudgalya gandharvapsarasastatha
247.7
एषां देवनिकायानां पृथक्पृथगनेकशः
भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः
Esham devanikayanam prithakprithaganekashah
Bhasvantah kamasampanna lokastejomayah shubhah
247.8
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः
मेरुः पर्वतराड्यत्र देवोद्यानानि मुद्गल
Trayastrinshatsahasrani yojananam hiranmayah
Meruh parvataradyatra devodyanani mudgala
247.9
नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम्
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णभयं तथा
Nandanadini punyani viharah punyakarmanam
Na kshutpipase na glanirna shitoshnabhayam tatha
247.10
बीभत्समशुभं वापि रोगा वा तत्र केचन
मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः
Bibhatsamashubham vapi roga va tatra kechana
Manogyah sarvato gandhah sukhasparshashcha sarvashah
247.11
शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस्तत्र वै मुने
न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने
Shabdah shrutimanograhyah sarvatastatra vai mune
Na shoko na jara tatra nayasaparidevane
247.12
ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः
सुकृतैस्तत्र पुरुषाः संभवन्त्यात्मकर्मभिः
Idrishah sa mune lokah svakarmaphalahetukah
Sukritaistatra purushah sambhavantyatmakarmabhih
247.13
तैजसानि शरीराणि भवन्त्यत्रोपपद्यताम्
कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत
Taijasani sharirani bhavantyatropapadyatam
Karmajanyeva maudgalya na matripitrijanyuta
247.14
न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च
तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने
Na cha svedo na daurgandhyam purisham mutrameva cha
Tesham na cha rajo vastram badhate tatra vai mune
247.15
न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः
पर्युह्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधाश्च ते
Na mlayanti srajastesham divyagandha manoramah
Paryuhyante vimanaishcha brahmannevanvidhashcha te
247.16
ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः
सुखं स्वर्गजितस्तत्र वर्तयन्ति महामुने
Irshyashokaklamapeta mohamatsaryavarjitah
Sukham svargajitastatra vartayanti mahamune
247.17
तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव
उपर्युपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः
Tesham tathavidhanam tu lokanam munipungava
Uparyupari shakrasya loka divyagunanvitah
247.18
पुरस्ताद्ब्रह्मणस्तत्र लोकास्तेजोमयाः शुभाः
यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः
Purastadbrahmanastatra lokastejomayah shubhah
Yatra yantyrishayo brahmanputah svaih karmabhih shubhaih
247.19
ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः
तेषां लोकाः परतरे तान्यजन्तीह देवताः
Ribhavo nama tatranye devanamapi devatah
Tesham lokah paratare tanyajantiha devatah
247.20
स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे
न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः
Svayamprabhaste bhasvanto lokah kamadughah pare
Na tesham strikritastapo na lokaishvaryamatsarah
247.21
न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः
तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः
Na vartayantyahutibhiste napyamritabhojanah
Tatha divyashariraste na cha vigrahamurtayah
247.22
न सुखे सुखकामाश्च देवदेवाः सनातनाः
न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा
Na sukhe sukhakamashcha devadevah sanatanah
Na kalpaparivarteshu parivartanti te tatha
247.23
जरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च
न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने
Jara mrityuh kutastesham harshah pritih sukham na cha
Na duhkham na sukham chapi ragadveshau kuto mune
247.24
देवानामपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा
दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः
Devanamapi maudgalya kankshita sa gatih para
Dushprapa parama siddhiragamya kamagocharaih
247.25
त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः
गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः
Trayastrinshadime lokah shesha loka manishibhih
Gamyante niyamaih shreshthairdanairva vidhipurvakaih
247.26
सेयं दानकृता व्युष्टिरत्र प्राप्ता सुखावहा
तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः
Seyam danakrita vyushtiratra prapta sukhavaha
Tam bhunkshva sukritairlabdham tapasa dyotitaprabhah
247.27
एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा
गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे
Etatsvargasukham vipra loka nanavidhastatha
Gunah svargasya proktaste doshanapi nibodha me
247.28
कृतस्य कर्मणस्तत्र भुज्यते यत्फलं दिवि
न चान्यत्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते
Kritasya karmanastatra bhujyate yatphalam divi
Na chanyatkriyate karma mulachchhedena bhujyate
247.29
सोऽत्र दोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत्
सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल
Sotra dosho mama matastasyante patanam cha yat
Sukhavyaptamanaskanam patanam yachcha mudgala
247.30
असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः
यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तच्च दुष्करम्
Asantoshah paritapo drishtva diptatarah shriyah
Yadbhavatyavare sthane sthitanam tachcha dushkaram
247.31
संज्ञामोहश्च पततां रजसा च प्रधर्षणम्
प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम्
Sangyamohashcha patatam rajasa cha pradharshanam
Pramlaneshu cha malyeshu tatah pipatishorbhayam
247.32
आ ब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः
नाकलोके सुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम्
A brahmabhavanadete dosha maudgalya darunah
Nakaloke sukritinam gunastvayutasho nrinam
247.33
अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने
शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते
Ayam tvanyo gunah shreshthashchyutanam svargato mune
Shubhanushayayogena manushyeshupajayate
247.34
तत्रापि सुमहाभागः सुखभागभिजायते
न चेत्संबुध्यते तत्र गच्छत्यधमतां ततः
Tatrapi sumahabhagah sukhabhagabhijayate
Na chetsambudhyate tatra gachchhatyadhamatam tatah
247.35
इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते
कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता
Iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate
Karmabhumiriyam brahmanphalabhumirasau mata
247.36
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि मुद्गल
तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम्
Etatte sarvamakhyatam yanmam prichchhasi mudgala
Tavanukampaya sadho sadhu gachchhama machiram
247.37
व्यास उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया
विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाच ह
Vyasa uvacha
Etachchhrutva tu maudgalyo vakyam vimamrishe dhiya
Vimrishya cha munishreshtho devadutamuvacha ha
247.38
देवदूत नमस्तेऽस्तु गच्छ तात यथासुखम्
महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा
Devaduta namastestu gachchha tata yathasukham
Mahadoshena me karyam na svargena sukhena va
247.39
पतनं तन्महद्दुःखं परितापः सुदारुणः
स्वर्गभाजश्च्यवन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये
Patanam tanmahadduhkham paritapah sudarunah
Svargabhajashchyavantiha tasmatsvargam na kamaye
247.40
यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा
तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम्
Yatra gatva na shochanti na vyathanti chalanti va
Tadaham sthanamatyantam margayishyami kevalam
247.41
इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम्
शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम्
Ityuktva sa munirvakyam devadutam visrijya tam
Shilonchhavrittimutsrijya shamamatishthaduttamam
247.42
तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह
Tulyanindastutirbhutva samaloshtashmakanchanah
Gyanayogena shuddhena dhyananityo babhuva ha
247.43
ध्यानयोगाद्बलं लब्ध्वा प्राप्य चर्द्धिमनुत्तमाम्
जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम्
Dhyanayogadbalam labdhva prapya charddhimanuttamam
Jagama shashvatim siddhim param nirvanalakshanam
247.44
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि
राज्यात्स्फीतात्परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि
Tasmattvamapi kaunteya na shokam kartumarhasi
Rajyatsphitatparibhrashtastapasa tadavapsyasi
247.45
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिमरा इव
Sukhasyanantaram duhkham duhkhasyanantaram sukham
Paryayenopavartante naram nemimara iva
247.46
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्यमितविक्रम
वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः
Pitripaitamaham rajyam prapsyasyamitavikrama
Varshattrayodashadurdhvam vyetu te manaso jvarah
247.47
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा स भगवान्व्यासः पाण्डवनन्दनम्
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
Vaishampayana uvacha
Evamuktva sa bhagavanvyasah pandavanandanam
Jagama tapase dhimanpunarevashramam prati