UtshovChapter 23
23.1
वासुदेव उवाच
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुः
शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम्
Vasudeva uvacha
Tatoham bharatashreshtha pragrihya ruchiram dhanuh
Sharairapatayam saubhachchhiransi vibudhadvisham
23.2
शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः
अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः
Sharanshchashivishakaranurdhvaganstigmatejasah
Apraisham shalvarajaya sharngamuktansuvasasah
23.3
ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह
अन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम्
Tato nadrishyata tada saubham kurukulodvaha
Antarhitam mayayabhuttatoham vismitobhavam
23.4
अथ दानवसंघास्ते विकृताननमूर्धजाः
उदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत
Atha danavasanghaste vikritananamurdhajah
Udakroshanmaharaja vishthite mayi bharata
23.5
ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवे
अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत्
Tatostram shabdasaham vai tvaramano mahahave
Ayojayam tadvadhaya tatah shabda uparamat
23.6
हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः
शरैरादित्यसंकाशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः
Hataste danavah sarve yaih sa shabda udiritah
Sharairadityasankashairjvalitaih shabdasadhanaih
23.7
तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत्
शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान्
Tasminnuparate shabde punarevanyatobhavat
Shabdoparo maharaja tatrapi praharam sharan
23.8
एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत
नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया
Evam dasha dishah sarvastiryagurdhvam cha bharata
Nadayamasurasuraste chapi nihata maya
23.9
ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत
सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी
Tatah pragjyotisham gatva punareva vyadrishyata
Saubham kamagamam vira mohayanmama chakshushi
23.10
ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिः
शिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत्
Tato lokantakarano danavo vanarakritih
Shilavarshena sahasa mahata mam samavrinot
23.11
सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः
वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम्
Soham parvatavarshena vadhyamanah samantatah
Valmika iva rajendra parvatopachitobhavam
23.12
ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः
अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः
Tatoham parvatachitah sahayah sahasarathih
Aprakhyatimiyam rajansadhvajah parvataishchitah
23.13
ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा
ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः
Tato vrishnipravira ye mamasansainikastada
Te bhayarta dishah sarvah sahasa vipradudruvuh
23.14
ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पते
द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि
Tato hahakritam sarvamabhutkila visham pate
Dyaushcha bhumishcha kham chaivadrishyamane tatha mayi
23.15
ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः
रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः
Tato vishannamanaso mama rajansuhrijjanah
Rurudushchukrushushchaiva duhkhashokasamanvitah
23.16
द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि
एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत
Dvishatam cha praharshobhudartishchadvishatamapi
Evam vijitavanvira pashchadashraushamachyuta
23.17
ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम्
वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम्
Tatohamastram dayitam sarvapashanabhedanam
Vajramudyamya tansarvanparvatansamashatayam
23.18
ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः
हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्
Tatah parvatabhararta mandapranavicheshtitah
Haya mama maharaja vepamana ivabhavan
23.19
मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम्
दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः
Meghajalamivakashe vidaryabhyuditam ravim
Drishtva mam bandhavah sarve harshamaharayanpunah
23.20
ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृप
साधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम्
Tato mamabravitsutah pranjalih pranato nripa
Sadhu sampashya varshneya shalvam saubhapatim sthitam
23.21
अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर
मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर
Alam krishnavamanyainam sadhu yatnam samachara
Mardavam sakhitam chaiva shalvadadya vyapahara
23.22
जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव
सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन्
Jahi shalvam mahabaho mainam jivaya keshava
Sarvaih parakramairvira vadhyah shatruramitrahan
23.23
न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा
योऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः
Na shatruravamantavyo durbalopi baliyasa
Yopi syatpithagah kashchitkim punah samare sthitah
23.24
स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो
जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः
Sa tvam purushashardula sarvayatnairimam prabho
Jahi vrishnikulashreshtha ma tvam kalotyagatpunah
23.25
नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव
येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता
Naisha mardavasadhyo vai mato napi sakha tava
Yena tvam yodhito vira dvaraka chavamardita
23.26
एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः
तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम्
Evamadi tu kaunteya shrutvaham sarathervachah
Tattvametaditi gyatva yuddhe matimadharayam
23.27
वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने
दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति
Vadhaya shalvarajasya saubhasya cha nipatane
Darukam chabruvam vira muhurtam sthiyatamiti
23.28
ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत्
आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम्
Tatopratihatam divyamabhedyamativiryavat
Agneyamastram dayitam sarvasaham mahaprabham
23.29
यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे
राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्
Yakshanam rakshasanam cha danavanam cha sanyuge
Ragyam cha pratilomanam bhasmantakaranam mahat
23.30
क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम्
अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम्
Kshurantamamalam chakram kalantakayamopamam
Abhimantryahamatulam dvishatam cha nibarhanam
23.31
जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम
इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा
Jahi saubham svaviryena ye chatra ripavo mama
Ityuktva bhujaviryena tasmai prahinavam rusha
23.32
रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा
द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः
Rupam sudarshanasyasidakashe patatastada
Dvitiyasyeva suryasya yugante parivishyatah
23.33
तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम्
मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम्
Tatsamasadya nagaram saubham vyapagatatvisham
Madhyena patayamasa krakacho darvivochchhritam
23.34
द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम्
महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा
Dvidha kritam tatah saubham sudarshanabaladdhatam
Maheshvarasharoddhutam papata tripuram yatha
23.35
तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम
पुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम्
Tasminnipatite saubhe chakramagatkaram mama
Punashchoddhuya vegena shalvayetyahamabruvam
23.36
ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे
द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा
Tatah shalvam gadam gurvimavidhyantam mahahave
Dvidha chakara sahasa prajajvala cha tejasa
23.37
तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः
हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः
Tasminnipatite vire danavastrastachetasah
Hahabhuta disho jagmurardita mama sayakaih
23.38
ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः
शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम्
Tatoham samavasthapya ratham saubhasamipatah
Shankham pradhmapya harshena suhridah paryaharshayam
23.39
तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम्
दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः
Tanmerushikharakaram vidhvastattalagopuram
Dahyamanamabhiprekshya striyastah sampradudruvuh
23.40
एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च
आनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्
Evam nihatya samare shalvam saubham nipatya cha
Anartanpunaragamya suhridam pritimavaham
23.41
एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम्
यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः
Etasmatkaranadrajannagamam nagasahvayam
Yadyagam paraviraghna na hi jivetsuyodhanah
23.42
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः
आमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः
Vaishampayana uvacha
Evamuktva mahabahuh kauravam purushottamah
Amantrya prayayau dhimanpandavanmadhusudanah
23.43
अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्
राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः
Abhivadya mahabahurdharmarajam yudhishthiram
Ragya murdhanyupaghrato bhimena cha mahabhujah
23.44
सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम्
आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः
Subhadramabhimanyum cha rathamaropya kanchanam
Aruroha ratham krishnah pandavairabhipujitah
23.45
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा
द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम्
Sainyasugrivayuktena rathenadityavarchasa
Dvarakam prayayau krishnah samashvasya yudhishthiram
23.46
ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः
द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा
Tatah prayate dasharhe dhrishtadyumnopi parshatah
Draupadeyanupadaya prayayau svapuram tada
23.47
धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट्
जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम्
Dhrishtaketuh svasaram cha samadayatha chedirat
Jagama pandavandrishtva ramyam shuktimatim purim
23.48
केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत
Kekayashchapyanugyatah kaunteyenamitaujasa
Amantrya pandavansarvanprayayustepi bharata
23.49
ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनः
विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान्
Brahmanashcha vishashchaiva tatha vishayavasinah
Visrijyamanah subhrisham na tyajanti sma pandavan
23.50
समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः
आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ
Samavayah sa rajendra sumahadbhutadarshanah
Asinmahatmanam tesham kamyake bharatarshabha
23.51
युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः
शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह
Yudhishthirastu vipranstananumanya mahamanah
Shashasa purushankale rathanyojayateti ha