UtshovChapter 21
21.1
वासुदेव उवाच
आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा
महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव
Vasudeva uvacha
Anartanagaram muktam tatohamagamam tada
Mahakratau rajasuye nivritte nripate tava
21.2
अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम्
निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम्
Apashyam dvarakam chaham maharaja hatatvisham
Nihsvadhyayavashatkaram nirbhushanavarastriyam
21.3
अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च
दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम्
Anabhigyeyarupani dvarakopavanani cha
Drishtva shankopapannohamaprichchham hridikatmajam
21.4
अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिपुरं भृशम्
किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामहे वयम्
Asvasthanaranarikamidam vrishnipuram bhrisham
Kimidam narashardula shrotumichchhamahe vayam
21.5
एवमुक्तस्तु स मया विस्तरेणेदमब्रवीत्
रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम
Evamuktastu sa maya vistarenedamabravit
Rodham moksham cha shalvena hardikyo rajasattama
21.6
ततोऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः
विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम्
Tatoham kauravashreshtha shrutva sarvamasheshatah
Vinashe shalvarajasya tadaivakaravam matim
21.7
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम्
राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम्
सर्ववृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा
Tatoham bharatashreshtha samashvasya pure janam
Rajanamahukam chaiva tathaivanakadundubhim
Sarvavrishnipraviranshcha harshayannabruvam tada
21.8
अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः
शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत
Apramadah sada karyo nagare yadavarshabhah
Shalvarajavinashaya prayatam mam nibodhata
21.9
नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति
सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः
त्रिसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी
Nahatva tam nivartishye purim dvaravatim prati
Sashalvam saubhanagaram hatva drashtasmi vah punah
Trisama hanyatamesha dundubhih shatrubhishani
21.10
ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ
सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान्
Te mayashvasita vira yathavadbharatarshabha
Sarve mamabruvanhrishtah prayahi jahi shatravan
21.11
तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसाहुकम्
Taih prahrishtatmabhirvirairashirbhirabhinanditah
Vachayitva dvijashreshthanpranamya shirasahukam
21.12
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः
प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप
Sainyasugrivayuktena rathenanadayandishah
Pradhmapya shankhapravaram panchajanyamaham nripa
21.13
प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः
कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना
Prayatosmi naravyaghra balena mahata vritah
Kliptena chaturangena balena jitakashina
21.14
समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान्
सरांसि सरितश्चैव मार्त्तिकावतमासदम्
Samatitya bahundeshangirinshcha bahupadapan
Saransi saritashchaiva marttikavatamasadam
21.15
तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरमन्तिकात्
प्रयातं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम्
Tatrashrausham naravyaghra shalvam nagaramantikat
Prayatam saubhamasthaya tamaham prishthatonvayam
21.16
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः
समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन्
Tatah sagaramasadya kukshau tasya mahorminah
Samudranabhyam shalvobhutsaubhamasthaya shatruhan
21.17
स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर
आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः
Sa samalokya duranmam smayanniva yudhishthira
Ahvayamasa dushtatma yuddhayaiva muhurmuhuh
21.18
तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः
पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत्
Tasya sharngavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhih
Puram nasadyata sharaistato mam rosha avishat
21.19
स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप
मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः
Sa chapi papaprakritirdaiteyapasado nripa
Mayyavarshata durdharshah sharadharah sahasrashah
21.20
सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत्
अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत
Sainikanmama sutam cha hayanshcha samavakirat
Achintayantastu sharanvayam yudhyama bharata
21.21
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः
Tatah shatasahasrani sharanam nataparvanam
Chikshipuh samare vira mayi shalvapadanugah
21.22
ते हयान्मे रथं चैव तदा दारुकमेव च
छादयामासुरसुरा बाणैर्मर्मविभेदिभिः
Te hayanme ratham chaiva tada darukameva cha
Chhadayamasurasura banairmarmavibhedibhih
21.23
न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुकः
अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे
Na haya na ratho vira na yanta mama darukah
Adrishyanta sharaishchhannastathaham sainikashcha me
21.24
ततोऽहमपि कौरव्य शराणामयुतान्बहून्
अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम्
Tatohamapi kauravya sharanamayutanbahun
Abhimantritanam dhanusha divyena vidhinakshipam
21.25
न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत
खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत्
Na tatra vishayastvasinmama sainyasya bharata
Khe vishaktam hi tatsaubham kroshamatra ivabhavat
21.26
ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः
हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः
Tataste prekshakah sarve rangavata iva sthitah
Harshayamasuruchchairmam sinhanadatalasvanaih
21.27
मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे
अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव
Matkarmukavinirmukta danavanam maharane
Angeshu rudhiraktaste vivishuh shalabha iva
21.28
ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत
वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे
Tato halahalashabdah saubhamadhye vyavardhata
Vadhyatam vishikhaistikshnaih patatam cha maharnave
21.29
ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः
नदन्तो भैरवान्नादन्निपतन्ति स्म दानवाः
Te nikrittabhujaskandhah kabandhakritidarshanah
Nadanto bhairavannadannipatanti sma danavah
21.30
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम्
जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम्
Tato gokshirakundendumrinalarajataprabham
Jalajam panchajanyam vai pranenahamapurayam
21.31
तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तदा
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि
Tandrishtva patitanstatra shalvah saubhapatistada
Mayayuddhena mahata yodhayamasa mam yudhi
21.32
ततो हुडहुडाः प्रासाः शक्तिशूलपरश्वधाः
पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रापतन्ननिशं मयि
Tato hudahudah prasah shaktishulaparashvadhah
Pattishashcha bhushundyashcha prapatannanisham mayi
21.33
तानहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम्
तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत्
Tanaham mayayaivashu pratigrihya vyanashayam
Tasyam hatayam mayayam girishringairayodhayat
21.34
ततोऽभवत्तम इव प्रभातमिव चाभवत्
दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत
Tatobhavattama iva prabhatamiva chabhavat
Durdinam sudinam chaiva shitamushnam cha bharata
21.35
एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः
विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम्
यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः
Evam mayam vikurvano yodhayamasa mam ripuh
Vigyaya tadaham sarvam mayayaiva vyanashayam
Yathakalam tu yuddhena vyadhamam sarvatah sharaih
21.36
ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत्
शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम्
Tato vyoma maharaja shatasuryamivabhavat
Shatachandram cha kaunteya sahasrayutatarakam
21.37
ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः
ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम्
ततस्तदस्त्रमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत्
Tato nagyayata tada divaratram tatha dishah
Tatoham mohamapannah pragyastram samayojayam
Tatastadastramastrena vidhutam sharatulavat
21.38
तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
लब्धालोकश्च राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्
Tatha tadabhavadyuddham tumulam lomaharshanam
Labdhalokashcha rajendra punah shatrumayodhayam