UtshovChapter 185
185.1
वैशंपायन उवाच
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह
कथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे
Vaishampayana uvacha
Tatah sa pandavo bhuyo markandeyamuvacha ha
Kathayasveha charitam manorvaivasvatasya me
185.2
मार्कण्डेय उवाच
विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान्
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
Markandeya uvacha
Vivasvatah suto rajanparamarshih pratapavan
Babhuva narashardula prajapatisamadyutih
185.3
ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम्
Ojasa tejasa lakshmya tapasa cha visheshatah
Atichakrama pitaram manuh svam cha pitamaham
185.4
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः
एकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः
Urdhvabahurvishalayam badaryam sa naradhipah
Ekapadasthitastivram chachara sumahattapah
185.5
अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्
सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा
Avakshirastatha chapi netrairanimishairdridham
Sotapyata tapo ghoram varshanamayutam tada
185.6
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्
वीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्
Tam kadachittapasyantamardrachirajatadharam
Virinitiramagamya matsyo vachanamabravit
185.7
भगवन्क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत
Bhagavankshudramatsyosmi balavadbhyo bhayam mama
Matsyebhyo hi tato mam tvam tratumarhasi suvrata
185.8
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः
भक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
Durbalam balavanto hi matsyam matsya visheshatah
Bhakshayanti yatha vrittirvihita nah sanatani
185.9
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः
त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव
Tasmadbhayaughanmahato majjantam mam visheshatah
Tratumarhasi kartasmi krite pratikritam tava
185.10
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः
मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
Sa matsyavachanam shrutva kripayabhipariplutah
Manurvaivasvatogrihnattam matsyam panina svayam
185.11
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम्
Udakantamupaniya matsyam vaivasvato manuh
Alinjare prakshipatsa chandranshusadrishaprabham
185.12
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः
पुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः
Sa tatra vavridhe rajanmatsyah paramasatkritah
Putravachchakarottasminmanurbhavam visheshatah
185.13
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्
अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल
Atha kalena mahata sa matsyah sumahanabhut
Alinjare jale chaiva nasau samabhavatkila
185.14
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय
Atha matsyo manum drishtva punarevabhyabhashata
Bhagavansadhu medyanyatsthanam sampratipadaya
185.15
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिः
तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा
Uddhrityalinjarattasmattatah sa bhagavanmunih
Tam matsyamanayadvapim mahatim sa manustada
185.16
तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्
Tatra tam prakshipachchapi manuh parapuranjaya
Athavardhata matsyah sa punarvarshagananbahun
185.17
द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम्
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन
विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते
Dviyojanayata vapi vistrita chapi yojanam
Tasyam nasau samabhavanmatsyo rajivalochana
Vicheshtitum va kaunteya matsyo vapyam visham pate
185.18
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभो
गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे
Manum matsyastato drishtva punarevabhyabhashata
Naya mam bhagavansadho samudramahishim prabho
Gangam tatra nivatsyami yatha va tata manyase
185.19
एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी
नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः
Evamukto manurmatsyamanayadbhagavanvashi
Nadim gangam tatra chainam svayam prakshipadachyutah
185.20
स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिंदम
ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्
Sa tatra vavridhe matsyah kinchitkalamarindama
Tatah punarmanum drishtva matsyo vachanamabravit
185.21
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो
समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति
Gangayam hi na shaknomi brihattvachcheshtitum prabho
Samudram naya mamashu prasida bhagavanniti
185.22
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्
समुद्रमनयत्पार्थ तत्र चैनमवासृजत्
Uddhritya gangasalilattato matsyam manuh svayam
Samudramanayatpartha tatra chainamavasrijat
185.23
सुमहानपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदा
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै
Sumahanapi matsyah sansa manormanasastada
Asidyatheshtaharyashcha sparshagandhasukhashcha vai
185.24
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा
तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्
Yada samudre prakshiptah sa matsyo manuna tada
Tata enamidam vakyam smayamana ivabravit
185.25
भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम
Bhagavankrita hi me raksha tvaya sarva visheshatah
Praptakalam tu yatkaryam tvaya tachchhruyatam mama
185.26
अचिराद्भगवन्भौममिदं स्थावरजङ्गमम्
सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति
Achiradbhagavanbhaumamidam sthavarajangamam
Sarvameva mahabhaga pralayam vai gamishyati
185.27
संप्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितः
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम्
Samprakshalanakaloyam lokanam samupasthitah
Tasmattvam bodhayamyadya yatte hitamanuttamam
185.28
त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
तस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः
Trasanam sthavaranam cha yachchengam yachcha nengati
Tasya sarvasya sampraptah kalah paramadarunah
185.29
नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने
Naushcha karayitavya te dridha yuktavatakara
Tatra saptarshibhih sardhamaruhetha mahamune
185.30
बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा
तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः
Bijani chaiva sarvani yathoktani maya pura
Tasyamarohayernavi susanguptani bhagashah
185.31
नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्तदा मुनिजनप्रिय
आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस
Nausthashcha mam pratikshethastada munijanapriya
Agamishyamyaham shringi vigyeyastena tapasa
185.32
एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम्
नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं ते ममाभिभो
Evametattvaya karyamaprishtosi vrajamyaham
Natishankyamidam chapi vachanam te mamabhibho
185.33
एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत
जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम्
Evam karishya iti tam sa matsyam pratyabhashata
Jagmatushcha yathakamamanugyapya parasparam
185.34
ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह
बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा
नावा तु शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम
Tato manurmaharaja yathoktam matsyakena ha
Bijanyadaya sarvani sagaram pupluve tada
Nava tu shubhaya vira mahorminamarindama
185.35
चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय
शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम
Chintayamasa cha manustam matsyam prithivipate
Sa cha tachchintitam gyatva matsyah parapuranjaya
Shringi tatrajagamashu tada bharatasattama
185.36
तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे
शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम्
Tam drishtva manujendrendra manurmatsyam jalarnave
Shringinam tam yathoktena rupenadrimivochchhritam
185.37
वटाकरमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि
मनुर्मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत्
Vatakaramayam pashamatha matsyasya murdhani
Manurmanujashardula tasminshringe nyaveshayat
185.38
संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय
वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि
Sanyatastena pashena matsyah parapuranjaya
Vegena mahata navam prakarshallavanambhasi
185.39
स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर
नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा
Sa tatara taya nava samudram manujeshvara
Nrityamanamivormibhirgarjamanamivambhasa
185.40
क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ
घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय
Kshobhyamana mahavataih sa naustasminmahodadhau
Ghurnate chapaleva stri matta parapuranjaya
185.41
नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे
सर्वमाम्भसमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुंगव
Naiva bhumirna cha dishah pradisho va chakashire
Sarvamambhasamevasitkham dyaushcha narapungava
185.42
एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ
अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यः सहैव ह
Evambhute tada loke sankule bharatarshabha
Adrishyanta saptarshayo manurmatsyah sahaiva ha
185.43
एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः
चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये
Evam bahunvarshagananstam navam sotha matsyakah
Chakarshatandrito rajanstasminsalilasanchaye
185.44
ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं पुरुषर्षभ
तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन
Tato himavatah shringam yatparam purusharshabha
Tatrakarshattato navam sa matsyah kurunandana
185.45
ततोऽब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः
अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम्
Tatobravittada matsyastanrishinprahasanshanaih
Asminhimavatah shringe navam badhnita machiram
185.46
सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ
नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा
Sa baddha tatra taisturnamrishibhirbharatarshabha
Naurmatsyasya vachah shrutva shringe himavatastada
185.47
तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्
ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ
Tachcha naubandhanam nama shringam himavatah param
Khyatamadyapi kaunteya tadviddhi bharatarshabha
185.48
अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितांस्तदा
अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते
मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात्
Athabravidanimishastanrishinsahitanstada
Aham prajapatirbrahma matparam nadhigamyate
Matsyarupena yuyam cha mayasmanmokshita bhayat
185.49
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति
Manuna cha prajah sarvah sadevasuramanavah
Srashtavyah sarvalokashcha yachchengam yachcha nengati
185.50
तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति
मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति
Tapasa chatitivrena pratibhasya bhavishyati
Matprasadatprajasarge na cha moham gamishyati
185.51
इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः
स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्
प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः
Ityuktva vachanam matsyah kshanenadarshanam gatah
Srashtukamah prajashchapi manurvaivasvatah svayam
Pramudhobhutprajasarge tapastepe mahattatah
185.52
तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ
Tapasa mahata yuktah sotha srashtum prachakrame
Sarvah praja manuh sakshadyathavadbharatarshabha
185.53
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्
आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया
Ityetanmatsyakam nama puranam parikirtitam
Akhyanamidamakhyatam sarvapapaharam maya
185.54
य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः
स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकमियान्नरः
Ya idam shrinuyannityam manoshcharitamaditah
Sa sukhi sarvasiddharthah svargalokamiyannarah