UtshovChapter 160
160.1
वैशंपायन उवाच
ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदम
आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत
Vaishampayana uvacha
Tatah suryodaye dhaumyah kritvahnikamarindama
Arshtishenena sahitah pandavanabhyavartata
160.2
तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन्
Tebhivadyarshtishenasya padau dhaumyasya chaiva ha
Tatah pranjalayah sarve brahmananstanapujayan
160.3
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे
प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत्
Tato yudhishthiram dhaumyo grihitva dakshine kare
Prachim dishamabhiprekshya maharshiridamabravit
160.4
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति
शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते
Asau sagaraparyantam bhumimavritya tishthati
Shailarajo maharaja mandarobhivirajate
160.5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः
पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम्
Indravaishravanavetam disham pandava rakshatah
Parvataishcha vanantaishcha kananaishchopashobhitam
160.6
एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः
Etadahurmahendrasya ragyo vaishravanasya cha
Rishayah sarvadharmagyah sadma tata manishinah
160.7
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः
Atashchodyantamadityamupatishthanti vai prajah
Rishayashchapi dharmagyah siddhah sadhyashcha devatah
160.8
यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः
प्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
Yamastu raja dharmatma sarvapranabhritam prabhuh
Pretasattvagatimetam dakshinamashrito disham
160.9
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम्
प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्
Etatsanyamanam punyamativadbhutadarshanam
Pretarajasya bhavanamriddhya paramaya yutam
160.10
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति
अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः
Yam prapya savita rajansatyena pratitishthati
Astam parvatarajanametamahurmanishinah
160.11
एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्
आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
Etam parvatarajanam samudram cha mahodadhim
Avasanvaruno raja bhutani parirakshati
160.12
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः
Udichim dipayannesha disham tishthati kirtiman
Mahamerurmahabhaga shivo brahmavidam gatih
160.13
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः
भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्
Yasminbrahmasadashchaiva tishthate cha prajapatih
Bhutatma visrijansarvam yatkinchijjangamagamam
160.14
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्
तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम्
Yanahurbrahmanah putranmanasandakshasaptaman
Teshamapi mahameruh sthanam shivamanamayam
160.15
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति च
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा
Atraiva pratitishthanti punaratrodayanti cha
Sapta devarshayastata vasishthapramukhah sada
160.16
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम्
यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः
Desham virajasam pashya meroh shikharamuttamam
Yatratmatriptairadhyaste devaih saha pitamahah
160.17
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्
Yamahuh sarvabhutanam prakriteh prakritim dhruvam
Anadinidhanam devam prabhum narayanam param
160.18
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्
Brahmanah sadanattasya param sthanam prakashate
Devashcha yatnatpashyanti divyam tejomayam shivam
160.19
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
Atyarkanaladiptam tatsthanam vishnormahatmanah
Svayaiva prabhaya rajandushprekshyam devadanavaih
160.20
तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि च
स्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते
Tadvai jyotinshi sarvani prapya bhasanti nopi cha
Svayam vibhuradinatma tatra hyabhivirajate
160.21
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः
Yatayastatra gachchhanti bhaktya narayanam harim
Parena tapasa yukta bhavitah karmabhih shubhaih
160.22
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत
Yogasiddha mahatmanastamomohavivarjitah
Tatra gatva punarnemam lokamayanti bharata
160.23
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम्
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर
Sthanametanmahabhaga dhruvamakshayamavyayam
Ishvarasya sada hyetatpranamatra yudhishthira
160.24
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्
Etam jyotinshi sarvani prakarshanbhagavanapi
Kurute vitamaskarma adityobhipradakshinam
160.25
अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः
उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः
Astam prapya tatah sandhyamatikramya divakarah
Udichim bhajate kashtham dishamesha vibhavasuh
160.26
स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव
प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः
Sa merumanuvrittah sanpunargachchhati pandava
Pranmukhah savita devah sarvabhutahite ratah
160.27
स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति
Sa masam vibhajankalam bahudha parvasandhishu
Tathaiva bhagavansomo nakshatraih saha gachchhati
160.28
एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः
भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
Evamesha parikramya mahamerumatandritah
Bhavayansarvabhutani punargachchhati mandaram
160.29
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत्
मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते
Tatha tamisraha devo mayukhairbhavayanjagat
Margametadasambadhamadityah parivartate
160.30
सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम्
ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति
Sisrikshuh shishiranyesha dakshinam bhajate disham
Tatah sarvani bhutani kalah shishiramrichchhati
160.31
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः
Sthavaranam cha bhutanam jangamanam cha tejasa
Tejansi samupadatte nivrittah sanvibhavasuh
160.32
ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान्
प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते
Tatah svedah klamastandri glanishcha bhajate naran
Pranibhih satatam svapno hyabhikshnam cha nishevyate
160.33
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान्
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः
Evametadanirdeshyam margamavritya bhanuman
Punah srijati varshani bhagavanbhavayanprajah
160.34
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान्
वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते
Vrishtimarutasantapaih sukhaih sthavarajangaman
Vardhayansumahatejah punah pratinivartate
160.35
एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः
प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
Evamesha charanpartha kalachakramatandritah
Prakarshansarvabhutani savita parivartate
160.36
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः
Santata gatiretasya naisha tishthati pandava
Adayaiva tu bhutanam tejo visrijate punah
160.37
विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत
अहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः
Vibhajansarvabhutanamayuh karma cha bharata
Ahoratrankalah kashthah srijatyesha sada vibhuh