UtshovChapter 71
71.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च तावुभौ
Dhritarashtra uvacha
Katham gachchhati kaunteyo dharmarajo yudhishthirah
Bhimasenah savyasachi madriputrau cha tavubhau
71.2
धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी वा तपस्विनी
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषामङ्गविचेष्टितम्
Dhaumyashchaiva katham kshattardraupadi va tapasvini
Shrotumichchhamyaham sarvam teshamangavicheshtitam
71.3
विदुर उवाच
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः
Vidura uvacha
Vastrena sanvritya mukham kuntiputro yudhishthirah
Bahu vishalau kritva tu bhimo gachchhati pandavah
71.4
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति
Sikata vapansavyasachi rajanamanugachchhati
Madriputrah sahadevo mukhamalipya gachchhati
71.5
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति
Pansupaliptasarvango nakulashchittavihvalah
Darshaniyatamo loke rajanamanugachchhati
71.6
कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखमायतलोचना
दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति
Krishna keshaih pratichchhadya mukhamayatalochana
Darshaniya prarudati rajanamanugachchhati
71.7
धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना
Dhaumyo yamyani samani raudrani cha visham pate
Gayangachchhati margeshu kushanadaya panina
71.8
धृतराष्ट्र उवाच
विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते
Dhritarashtra uvacha
Vividhaniha rupani kritva gachchhanti pandavah
Tanmamachakshva vidura kasmadevam vrajanti te
71.9
विदुर उवाच
निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च
न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः
Vidura uvacha
Nikritasyapi te putrairhrite rajye dhaneshu cha
Na dharmachchalate buddhirdharmarajasya dhimatah
71.10
योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत
निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने
Yosau raja ghrini nityam dhartarashtreshu bharata
Nikritya krodhasantapto nonmilayati lochane
71.11
नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा
स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः
Naham janam nirdaheyam drishtva ghorena chakshusha
Sa pidhaya mukham raja tasmadgachchhati pandavah
71.12
यथा च भीमो व्रजति तन्मे निगदतः शृणु
बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ
Yatha cha bhimo vrajati tanme nigadatah shrinu
Bahvorbale nasti samo mameti bharatarshabha
71.13
बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमोऽपि गच्छति
बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः
चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः
Bahu vishalau kritva tu tena bhimopi gachchhati
Bahu darshayamano hi bahudravinadarpitah
Chikirshankarma shatrubhyo bahudravyanurupatah
71.14
प्रदिशञ्शरसंपातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति
Pradishansharasampatankuntiputrorjunastada
Sikata vapansavyasachi rajanamanugachchhati
71.15
असक्ताः सिकतास्तस्य यथा संप्रति भारत
असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु
Asaktah sikatastasya yatha samprati bharata
Asaktam sharavarshani tatha mokshyati shatrushu
71.16
न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति
Na me kashchidvijaniyanmukhamadyeti bharata
Mukhamalipya tenasau sahadevopi gachchhati
71.17
नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो
पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति
Naham manansyadadeyam marge strinamiti prabho
Pansupachitasarvango nakulastena gachchhati
71.18
एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला
शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत्
Ekavastra tu rudati muktakeshi rajasvala
Shonitaktardravasana draupadi vakyamabravit
71.19
यत्कृतेऽहमिमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे
हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः
Yatkritehamimam prapta tesham varshe chaturdashe
Hatapatyo hatasuta hatabandhujanapriyah
71.20
बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः
एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्
Bandhushonitadigdhangyo muktakeshyo rajasvalah
Evam kritodaka naryah pravekshyanti gajahvayam
71.21
कृत्वा तु नैरृतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः
सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत
Kritva tu nairritandarbhandhiro dhaumyah purohitah
Samani gayanyamyani purato yati bharata
71.22
हतेषु भारतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा
एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योऽपि गच्छति
Hateshu bharateshvajau kurunam guravastada
Evam samani gasyantityuktva dhaumyopi gachchhati
71.23
हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम्
इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः
Ha ha gachchhanti no nathah samavekshadhvamidrisham
Iti paurah suduhkhartah kroshanti sma samantatah
71.24
एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम्
कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः
Evamakaralingaiste vyavasayam manogatam
Kathayantah sma kaunteya vanam jagmurmanasvinah
71.25
एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात्
अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत
Evam teshu naragryeshu niryatsu gajasahvayat
Anabhre vidyutashchasanbhumishcha samakampata
71.26
राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशां पते
उल्का चाप्यपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत
Rahuragrasadadityamaparvani visham pate
Ulka chapyapasavyam tu puram kritva vyashiryata
71.27
प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः
देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च
Pravyaharanti kravyada gridhragomayuvayasah
Devayatanachaityeshu prakarattalakeshu cha
71.28
एवमेते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे
भारतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव
Evamete mahotpata vanam gachchhati pandave
Bharatanamabhavaya rajandurmantrite tava
71.29
नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः
महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह
Naradashcha sabhamadhye kurunamagratah sthitah
Maharshibhih parivrito raudram vakyamuvacha ha
71.30
इतश्चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च
Itashchaturdashe varshe vinankshyantiha kauravah
Duryodhanaparadhena bhimarjunabalena cha
71.31
इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत
ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः
Ityuktva divamakramya kshipramantaradhiyata
Brahmim shriyam suvipulam bibhraddevarshisattamah
71.32
ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः
द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्
Tato duryodhanah karnah shakunishchapi saubalah
Dronam dvipamamanyanta rajyam chasmai nyavedayan
71.33
अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम्
दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान्
Athabravittato drono duryodhanamamarshanam
Duhshasanam cha karnam cha sarvaneva cha bharatan
71.34
अवध्यान्पाण्डवानाहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः
अहं तु शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम्
Avadhyanpandavanahurdevaputrandvijatayah
Aham tu sharanam praptanvartamano yathabalam
71.35
गतान्सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान्
नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलमतः परम्
Gatansarvatmana bhaktya dhartarashtransarajakan
Notsahe samabhityaktum daivamulamatah param
71.36
धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः
ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः
Dharmatah panduputra vai vanam gachchhanti nirjitah
Te cha dvadasha varshani vane vatsyanti kauravah
71.37
चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः
वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः
Charitabrahmacharyashcha krodhamarshavashanugah
Vairam pratyanayishyanti mama duhkhaya pandavah
71.38
मया तु भ्रंशितो राज्याद्द्रुपदः सखिविग्रहे
पुत्रार्थमयजत्क्रोधाद्वधाय मम भारत
Maya tu bhranshito rajyaddrupadah sakhivigrahe
Putrarthamayajatkrodhadvadhaya mama bharata
71.39
याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात्
धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम्
Yajopayajatapasa putram lebhe sa pavakat
Dhrishtadyumnam draupadim cha vedimadhyatsumadhyamam
71.40
ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी
मर्त्यधर्मतया तस्मादिति मां भयमाविशत्
Jvalavarno devadatto dhanushmankavachi shari
Martyadharmataya tasmaditi mam bhayamavishat
71.41
गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः
सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद्योत्स्ये तवारिभिः
Gato hi pakshatam tesham parshatah purusharshabhah
Srishtaprano bhrishataram tasmadyotsye tavaribhih
71.42
मद्वधाय श्रुतो ह्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः
नूनं सोऽयमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः
Madvadhaya shruto hyesha loke chapyativishrutah
Nunam soyamanupraptastvatkrite kalaparyayah
71.43
त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम्
मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी
Tvaritah kuruta shreyo naitadetavata kritam
Muhurtam sukhamevaitattalachchhayeva haimani
71.44
यजध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च
इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम्
Yajadhvam cha mahayagyairbhoganashnita datta cha
Itashchaturdashe varshe mahatprapsyatha vaishasam
71.45
दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि
साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे
Duryodhana nishamyaitatpratipadya yathechchhasi
Sama va pandaveyeshu prayunkshva yadi manyase
71.46
वैशंपायन उवाच
द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्
सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान्
Vaishampayana uvacha
Dronasya vachanam shrutva dhritarashtrobravididam
Samyagaha guruh kshattarupavartaya pandavan
71.47
यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः
सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः
Yadi va na nivartante satkrita yantu pandavah
Sashastrarathapadata bhogavantashcha putrakah