UtshovChapter 48
48.1
दुर्योधन उवाच
दायं तु तस्मै विविधं शृणु मे गदतोऽनघ
यज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं धनसंचयम्
Duryodhana uvacha
Dayam tu tasmai vividham shrinu me gadatonagha
Yagyartham rajabhirdattam mahantam dhanasanchayam
48.2
मेरुमन्दरयोर्मध्ये शैलोदामभितो नदीम्
ये ते कीचकवेणूनां छायां रम्यामुपासते
Merumandarayormadhye shailodamabhito nadim
Ye te kichakavenunam chhayam ramyamupasate
48.3
खशा एकाशनाज्योहाः प्रदरा दीर्घवेणवः
पशुपाश्च कुणिन्दाश्च तङ्गणाः परतङ्गणाः
Khasha ekashanajyohah pradara dirghavenavah
Pashupashcha kunindashcha tanganah paratanganah
48.4
ते वै पिपीलिकं नाम वरदत्तं पिपीलिकैः
जातरूपं द्रोणमेयमहार्षुः पुञ्जशो नृपाः
Te vai pipilikam nama varadattam pipilikaih
Jatarupam dronameyamaharshuh punjasho nripah
48.5
कृष्णाँल्ललामांश्चमराञ्शुक्लांश्चान्याञ्शशिप्रभान्
हिमवत्पुष्पजं चैव स्वादु क्षौद्रं तथा बहु
Krishnanllalamanshchamaranshuklanshchanyanshashiprabhan
Himavatpushpajam chaiva svadu kshaudram tatha bahu
48.6
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्चाप्यपोढं माल्यमम्बुभिः
उत्तरादपि कैलासादोषधीः सुमहाबलाः
Uttarebhyah kurubhyashchapyapodham malyamambubhih
Uttaradapi kailasadoshadhih sumahabalah
48.7
पार्वतीया बलिं चान्यमाहृत्य प्रणताः स्थिताः
अजातशत्रोर्नृपतेर्द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
Parvatiya balim chanyamahritya pranatah sthitah
Ajatashatrornripaterdvari tishthanti varitah
48.8
ये परार्धे हिमवतः सूर्योदयगिरौ नृपाः
वारिषेणसमुद्रान्ते लोहित्यमभितश्च ये
फलमूलाशना ये च किराताश्चर्मवाससः
Ye parardhe himavatah suryodayagirau nripah
Varishenasamudrante lohityamabhitashcha ye
Phalamulashana ye cha kiratashcharmavasasah
48.9
चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान्कालीयकस्य च
चर्मरत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः
Chandanagurukashthanam bharankaliyakasya cha
Charmaratnasuvarnanam gandhanam chaiva rashayah
48.10
कैरातिकानामयुतं दासीनां च विशां पते
आहृत्य रमणीयार्थान्दूरजान्मृगपक्षिणः
Kairatikanamayutam dasinam cha visham pate
Ahritya ramaniyarthandurajanmrigapakshinah
48.11
निचितं पर्वतेभ्यश्च हिरण्यं भूरिवर्चसम्
बलिं च कृत्स्नमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
Nichitam parvatebhyashcha hiranyam bhurivarchasam
Balim cha kritsnamadaya dvari tishthanti varitah
48.12
कायव्या दरदा दार्वाः शूरा वैयमकास्तथा
औदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्लिकैः सह
Kayavya darada darvah shura vaiyamakastatha
Audumbara durvibhagah parada bahlikaih saha
48.13
काश्मीराः कुन्दमानाश्च पौरका हंसकायनाः
शिबित्रिगर्तयौधेया राजन्या मद्रकेकयाः
Kashmirah kundamanashcha pauraka hansakayanah
Shibitrigartayaudheya rajanya madrakekayah
48.14
अम्बष्ठाः कौकुरास्तार्क्ष्या वस्त्रपाः पह्लवैः सह
वसातयः समौलेयाः सह क्षुद्रकमालवैः
Ambashthah kaukurastarkshya vastrapah pahlavaih saha
Vasatayah samauleyah saha kshudrakamalavaih
48.15
शौण्डिकाः कुक्कुराश्चैव शकाश्चैव विशां पते
अङ्गा वङ्गाश्च पुण्ड्राश्च शानवत्या गयास्तथा
Shaundikah kukkurashchaiva shakashchaiva visham pate
Anga vangashcha pundrashcha shanavatya gayastatha
48.16
सुजातयः श्रेणिमन्तः श्रेयांसः शस्त्रपाणयः
आहार्षुः क्षत्रिया वित्तं शतशोऽजातशत्रवे
Sujatayah shrenimantah shreyansah shastrapanayah
Aharshuh kshatriya vittam shatashojatashatrave
48.17
वङ्गाः कलिङ्गपतयस्ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः
दुकूलं कौशिकं चैव पत्रोर्णं प्रावरानपि
Vangah kalingapatayastamraliptah sapundrakah
Dukulam kaushikam chaiva patrornam pravaranapi
48.18
तत्र स्म द्वारपालैस्ते प्रोच्यन्ते राजशासनात्
कृतकाराः सुबलयस्ततो द्वारमवाप्स्यथ
Tatra sma dvarapalaiste prochyante rajashasanat
Kritakarah subalayastato dvaramavapsyatha
48.19
ईषादन्तान्हेमकक्षान्पद्मवर्णान्कुथावृतान्
शैलाभान्नित्यमत्तांश्च अभितः काम्यकं सरः
Ishadantanhemakakshanpadmavarnankuthavritan
Shailabhannityamattanshcha abhitah kamyakam sarah
48.20
दत्त्वैकैको दशशतान्कुञ्जरान्कवचावृतान्
क्षमावतः कुलीनांश्च द्वारेण प्राविशंस्ततः
Dattvaikaiko dashashatankunjarankavachavritan
Kshamavatah kulinanshcha dvarena pravishanstatah
48.21
एते चान्ये च बहवो गणा दिग्भ्यः समागताः
अन्यैश्चोपाहृतान्यत्र रत्नानीह महात्मभिः
Ete chanye cha bahavo gana digbhyah samagatah
Anyaishchopahritanyatra ratnaniha mahatmabhih
48.22
राजा चित्ररथो नाम गन्धर्वो वासवानुगः
शतानि चत्वार्यददद्धयानां वातरंहसाम्
Raja chitraratho nama gandharvo vasavanugah
Shatani chatvaryadadaddhayanam vataranhasam
48.23
तुम्बुरुस्तु प्रमुदितो गन्धर्वो वाजिनां शतम्
आम्रपत्रसवर्णानामददद्धेममालिनाम्
Tumburustu pramudito gandharvo vajinam shatam
Amrapatrasavarnanamadadaddhemamalinam
48.24
कृती तु राजा कौरव्य शूकराणां विशां पते
अददद्गजरत्नानां शतानि सुबहून्यपि
Kriti tu raja kauravya shukaranam visham pate
Adadadgajaratnanam shatani subahunyapi
48.25
विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम्
कुञ्जराणां सहस्रे द्वे मत्तानां समुपाहृते
Viratena tu matsyena balyartham hemamalinam
Kunjaranam sahasre dve mattanam samupahrite
48.26
पांशुराष्ट्राद्वसुदानो राजा षड्विंशतिं गजान्
अश्वानां च सहस्रे द्वे राजन्काञ्चनमालिनाम्
Panshurashtradvasudano raja shadvinshatim gajan
Ashvanam cha sahasre dve rajankanchanamalinam
48.27
जवसत्त्वोपपन्नानां वयःस्थानां नराधिप
बलिं च कृत्स्नमादाय पाण्डवेभ्यो न्यवेदयत्
Javasattvopapannanam vayahsthanam naradhipa
Balim cha kritsnamadaya pandavebhyo nyavedayat
48.28
यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश
दासानामयुतं चैव सदाराणां विशां पते
Yagyasenena dasinam sahasrani chaturdasha
Dasanamayutam chaiva sadaranam visham pate
48.29
गजयुक्ता महाराज रथाः षड्विंशतिस्तथा
राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यो यज्ञार्थं वै निवेदितम्
Gajayukta maharaja rathah shadvinshatistatha
Rajyam cha kritsnam parthebhyo yagyartham vai niveditam
48.30
समुद्रसारं वैडूर्यं मुक्ताः शङ्खांस्तथैव च
शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्
Samudrasaram vaiduryam muktah shankhanstathaiva cha
Shatashashcha kuthanstatra sinhalah samupaharan
48.31
संवृता मणिचीरैस्तु श्यामास्ताम्रान्तलोचनाः
तान्गृहीत्वा नरास्तत्र द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
Sanvrita manichiraistu shyamastamrantalochanah
Tangrihitva narastatra dvari tishthanti varitah
48.32
प्रीत्यर्थं ब्राह्मणाश्चैव क्षत्रियाश्च विनिर्जिताः
उपाजह्रुर्विशश्चैव शूद्राः शुश्रूषवोऽपि च
प्रीत्या च बहुमानाच्च अभ्यगच्छन्युधिष्ठिरम्
Prityartham brahmanashchaiva kshatriyashcha vinirjitah
Upajahrurvishashchaiva shudrah shushrushavopi cha
Pritya cha bahumanachcha abhyagachchhanyudhishthiram
48.33
सर्वे म्लेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास्तथा
नानादेशसमुत्थैश्च नानाजातिभिरागतैः
पर्यस्त इव लोकोऽयं युधिष्ठिरनिवेशने
Sarve mlechchhah sarvavarna adimadhyantajastatha
Nanadeshasamutthaishcha nanajatibhiragataih
Paryasta iva lokoyam yudhishthiraniveshane
48.34
उच्चावचानुपग्राहान्राजभिः प्रहितान्बहून्
शत्रूणां पश्यतो दुःखान्मुमूर्षा मेऽद्य जायते
Uchchavachanupagrahanrajabhih prahitanbahun
Shatrunam pashyato duhkhanmumursha medya jayate
48.35
भृत्यास्तु ये पाण्डवानां तांस्ते वक्ष्यामि भारत
येषामामं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः
Bhrityastu ye pandavanam tanste vakshyami bharata
Yeshamamam cha pakvam cha sanvidhatte yudhishthirah
48.36
अयुतं त्रीणि पद्मानि गजारोहाः ससादिनः
रथानामर्बुदं चापि पादाता बहवस्तथा
Ayutam trini padmani gajarohah sasadinah
Rathanamarbudam chapi padata bahavastatha
48.37
प्रमीयमाणमारब्धं पच्यमानं तथैव च
विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च
Pramiyamanamarabdham pachyamanam tathaiva cha
Visrijyamanam chanyatra punyahasvana eva cha
48.38
नाभुक्तवन्तं नाहृष्टं नासुभिक्षं कथंचन
अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिरनिवेशने
Nabhuktavantam nahrishtam nasubhiksham kathanchana
Apashyam sarvavarnanam yudhishthiraniveshane
48.39
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
सुप्रीताः परितुष्टाश्च तेऽप्याशंसन्त्यरिक्षयम्
Ashtashitisahasrani snataka grihamedhinah
Trinshaddasika ekaiko yanbibharti yudhishthirah
Supritah paritushtashcha tepyashansantyarikshayam
48.40
दशान्यानि सहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने
Dashanyani sahasrani yatinamurdhvaretasam
Bhunjate rukmapatrishu yudhishthiraniveshane
48.41
भुक्ताभुक्तं कृताकृतं सर्वमाकुब्जवामनम्
अभुञ्जाना याज्ञसेनी प्रत्यवैक्षद्विशां पते
Bhuktabhuktam kritakritam sarvamakubjavamanam
Abhunjana yagyaseni pratyavaikshadvisham pate
48.42
द्वौ करं न प्रयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत
वैवाहिकेन पाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः
Dvau karam na prayachchhetam kuntiputraya bharata
Vaivahikena panchalah sakhyenandhakavrishnayah