UtshovChapter 13
13.1
श्रीकृष्ण उवाच
सर्वैर्गुणैर्महाराज राजसूयं त्वमर्हसि
जानतस्त्वेव ते सर्वं किंचिद्वक्ष्यामि भारत
Shrikrishna uvacha
Sarvairgunairmaharaja rajasuyam tvamarhasi
Janatastveva te sarvam kinchidvakshyami bharata
13.2
जामदग्न्येन रामेण क्षत्रं यदवशेषितम्
तस्मादवरजं लोके यदिदं क्षत्रसंज्ञितम्
Jamadagnyena ramena kshatram yadavasheshitam
Tasmadavarajam loke yadidam kshatrasangyitam
13.3
कृतोऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर्वसुधाधिप
निदेशवाग्भिस्तत्ते ह विदितं भरतर्षभ
Kritoyam kulasankalpah kshatriyairvasudhadhipa
Nideshavagbhistatte ha viditam bharatarshabha
13.4
ऐलस्येक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते
राजानः श्रेणिबद्धाश्च ततोऽन्ये क्षत्रिया भुवि
Ailasyekshvakuvanshasya prakritim parichakshate
Rajanah shrenibaddhashcha tatonye kshatriya bhuvi
13.5
ऐलवंश्यास्तु ये राजंस्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाः
तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ
Ailavanshyastu ye rajanstathaivekshvakavo nripah
Tani chaikashatam viddhi kulani bharatarshabha
13.6
ययातेस्त्वेव भोजानां विस्तरोऽतिगुणो महान्
भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दिशम्
Yayatestveva bhojanam vistarotiguno mahan
Bhajate cha maharaja vistarah sa chaturdisham
13.7
तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रमुपासते
सोऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथोभेदेष्वमन्यत
Tesham tathaiva tam lakshmim sarvakshatramupasate
Sovanim madhyamam bhuktva mithobhedeshvamanyata
13.8
चतुर्युस्त्वपरो राजा यस्मिन्नेकशतोऽभवत्
स साम्राज्यं जरासंधः प्राप्तो भवति योनितः
Chaturyustvaparo raja yasminnekashatobhavat
Sa samrajyam jarasandhah prapto bhavati yonitah
13.9
तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशः
राजन्सेनापतिर्जातः शिशुपालः प्रतापवान्
Tam sa raja mahapragya sanshritya kila sarvashah
Rajansenapatirjatah shishupalah pratapavan
13.10
तमेव च महाराज शिष्यवत्समुपस्थितः
वक्रः करूषाधिपतिर्मायायोधी महाबलः
Tameva cha maharaja shishyavatsamupasthitah
Vakrah karushadhipatirmayayodhi mahabalah
13.11
अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौ
जरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकावुभौ
Aparau cha mahaviryau mahatmanau samashritau
Jarasandham mahaviryam tau hansadibhakavubhau
13.12
दन्तवक्रः करूषश्च कलभो मेघवाहनः
मूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद्यं तं भूतमणिं विदुः
Dantavakrah karushashcha kalabho meghavahanah
Murdhna divyam manim bibhradyam tam bhutamanim viduh
13.13
मुरं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपौ
अपर्यन्तबलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा
Muram cha narakam chaiva shasti yo yavanadhipau
Aparyantabalo raja pratichyam varuno yatha
13.14
भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखा
स वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा चैव भारत
Bhagadatto maharaja vriddhastava pituh sakha
Sa vacha pranatastasya karmana chaiva bharata
13.15
स्नेहबद्धस्तु पितृवन्मनसा भक्तिमांस्त्वयि
प्रतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यो नृपः
Snehabaddhastu pitrivanmanasa bhaktimanstvayi
Pratichyam dakshinam chantam prithivyah pati yo nripah
13.16
मातुलो भवतः शूरः पुरुजित्कुन्तिवर्धनः
स ते संनतिमानेकः स्नेहतः शत्रुतापनः
Matulo bhavatah shurah purujitkuntivardhanah
Sa te sannatimanekah snehatah shatrutapanah
13.17
जरासंधं गतस्त्वेवं पुरा यो न मया हतः
पुरुषोत्तमविज्ञातो योऽसौ चेदिषु दुर्मतिः
Jarasandham gatastvevam pura yo na maya hatah
Purushottamavigyato yosau chedishu durmatih
13.18
आत्मानं प्रतिजानाति लोकेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम्
आदत्ते सततं मोहाद्यः स चिह्नं च मामकम्
Atmanam pratijanati lokesminpurushottamam
Adatte satatam mohadyah sa chihnam cha mamakam
13.19
वङ्गपुण्ड्रकिरातेषु राजा बलसमन्वितः
पौण्ड्रको वासुदेवेति योऽसौ लोकेषु विश्रुतः
Vangapundrakirateshu raja balasamanvitah
Paundrako vasudeveti yosau lokeshu vishrutah
13.20
चतुर्युः स महाराज भोज इन्द्रसखो बली
विद्याबलाद्यो व्यजयत्पाण्ड्यक्रथककैशिकान्
Chaturyuh sa maharaja bhoja indrasakho bali
Vidyabaladyo vyajayatpandyakrathakakaishikan
13.21
भ्राता यस्याहृतिः शूरो जामदग्न्यसमो युधि
स भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा
Bhrata yasyahritih shuro jamadagnyasamo yudhi
Sa bhakto magadham raja bhishmakah paraviraha
13.22
प्रियाण्याचरतः प्रह्वान्सदा संबन्धिनः सतः
भजतो न भजत्यस्मानप्रियेषु व्यवस्थितः
Priyanyacharatah prahvansada sambandhinah satah
Bhajato na bhajatyasmanapriyeshu vyavasthitah
13.23
न कुलं न बलं राजन्नभिजानंस्तथात्मनः
पश्यमानो यशो दीप्तं जरासंधमुपाश्रितः
Na kulam na balam rajannabhijananstathatmanah
Pashyamano yasho diptam jarasandhamupashritah
13.24
उदीच्यभोजाश्च तथा कुलान्यष्टादशाभिभो
जरासंधभयादेव प्रतीचीं दिशमाश्रिताः
Udichyabhojashcha tatha kulanyashtadashabhibho
Jarasandhabhayadeva pratichim dishamashritah
13.25
शूरसेना भद्रकारा बोधाः शाल्वाः पटच्चराः
सुस्थराश्च सुकुट्टाश्च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह
Shurasena bhadrakara bodhah shalvah patachcharah
Sustharashcha sukuttashcha kunindah kuntibhih saha
13.26
शाल्वेयानां च राजानः सोदर्यानुचरैः सह
दक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कोशलाः
Shalveyanam cha rajanah sodaryanucharaih saha
Dakshina ye cha panchalah purvah kuntishu koshalah
13.27
तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः
मत्स्याः संन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशमाश्रिताः
Tathottaram disham chapi parityajya bhayarditah
Matsyah sannyastapadashcha dakshinam dishamashritah
13.28
तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंधभयार्दिताः
स्वराष्ट्रं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम्
Tathaiva sarvapanchala jarasandhabhayarditah
Svarashtram samparityajya vidrutah sarvatodisham
13.29
कस्यचित्त्वथ कालस्य कंसो निर्मथ्य बान्धवान्
बार्हद्रथसुते देव्यावुपागच्छद्वृथामतिः
Kasyachittvatha kalasya kanso nirmathya bandhavan
Barhadrathasute devyavupagachchhadvrithamatih
13.30
अस्तिः प्राप्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजेऽबले
बलेन तेन स ज्ञातीनभिभूय वृथामतिः
Astih praptishcha namna te sahadevanujebale
Balena tena sa gyatinabhibhuya vrithamatih
13.31
श्रैष्ठ्यं प्राप्तः स तस्यासीदतीवापनयो महान्
भोजराजन्यवृद्धैस्तु पीड्यमानैर्दुरात्मना
Shraishthyam praptah sa tasyasidativapanayo mahan
Bhojarajanyavriddhaistu pidyamanairduratmana
13.32
ज्ञातित्राणमभीप्सद्भिरस्मत्संभावना कृता
दत्त्वाक्रूराय सुतनुं तामाहुकसुतां तदा
Gyatitranamabhipsadbhirasmatsambhavana krita
Dattvakruraya sutanum tamahukasutam tada
13.33
संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्यं मया कृतम्
हतौ कंससुनामानौ मया रामेण चाप्युत
Sankarshanadvitiyena gyatikaryam maya kritam
Hatau kansasunamanau maya ramena chapyuta
13.34
भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यते
मन्त्रोऽयं मन्त्रितो राजन्कुलैरष्टादशावरैः
Bhaye tu samupakrante jarasandhe samudyate
Mantroyam mantrito rajankulairashtadashavaraih
13.35
अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शतघातिभिः
न हन्याम वयं तस्य त्रिभिर्वर्षशतैर्बलम्
Anaramanto nighnanto mahastraih shataghatibhih
Na hanyama vayam tasya tribhirvarshashatairbalam
13.36
तस्य ह्यमरसंकाशौ बलेन बलिनां वरौ
नामभ्यां हंसडिभकावित्यास्तां योधसत्तमौ
Tasya hyamarasankashau balena balinam varau
Namabhyam hansadibhakavityastam yodhasattamau
13.37
तावुभौ सहितौ वीरौ जरासंधश्च वीर्यवान्
त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः
Tavubhau sahitau virau jarasandhashcha viryavan
Trayastrayanam lokanam paryapta iti me matih
13.38
न हि केवलमस्माकं यावन्तोऽन्ये च पार्थिवाः
तथैव तेषामासीच्च बुद्धिर्बुद्धिमतां वर
Na hi kevalamasmakam yavantonye cha parthivah
Tathaiva teshamasichcha buddhirbuddhimatam vara
13.39
अथ हंस इति ख्यातः कश्चिदासीन्महान्नृपः
स चान्यैः सहितो राजन्संग्रामेऽष्टादशावरैः
Atha hansa iti khyatah kashchidasinmahannripah
Sa chanyaih sahito rajansangrameshtadashavaraih
13.40
हतो हंस इति प्रोक्तमथ केनापि भारत
तच्छ्रुत्वा डिभको राजन्यमुनाम्भस्यमज्जत
Hato hansa iti proktamatha kenapi bharata
Tachchhrutva dibhako rajanyamunambhasyamajjata
13.41
विना हंसेन लोकेऽस्मिन्नाहं जीवितुमुत्सहे
इत्येतां मतिमास्थाय डिभको निधनं गतः
Vina hansena lokesminnaham jivitumutsahe
Ityetam matimasthaya dibhako nidhanam gatah
13.42
तथा तु डिभकं श्रुत्वा हंसः परपुरंजयः
प्रपेदे यमुनामेव सोऽपि तस्यां न्यमज्जत
Tatha tu dibhakam shrutva hansah parapuranjayah
Prapede yamunameva sopi tasyam nyamajjata
13.43
तौ स राजा जरासंधः श्रुत्वाप्सु निधनं गतौ
स्वपुरं शूरसेनानां प्रययौ भरतर्षभ
Tau sa raja jarasandhah shrutvapsu nidhanam gatau
Svapuram shurasenanam prayayau bharatarshabha
13.44
ततो वयममित्रघ्न तस्मिन्प्रतिगते नृपे
पुनरानन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे
Tato vayamamitraghna tasminpratigate nripe
Punarananditah sarve mathurayam vasamahe
13.45
यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचना
कंसभार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम्
Yada tvabhyetya pitaram sa vai rajivalochana
Kansabharya jarasandham duhita magadham nripam
13.46
चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता
पतिघ्नं मे जहीत्येवं पुनः पुनररिंदम
Chodayatyeva rajendra pativyasanaduhkhita
Patighnam me jahityevam punah punararindama
13.47
ततो वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम्
संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप
Tato vayam maharaja tam mantram purvamantritam
Sansmaranto vimanaso vyapayata naradhipa
13.48
पृथक्त्वेन द्रुता राजन्संक्षिप्य महतीं श्रियम्
प्रपतामो भयात्तस्य सधनज्ञातिबान्धवाः
Prithaktvena druta rajansankshipya mahatim shriyam
Prapatamo bhayattasya sadhanagyatibandhavah
13.49
इति संचिन्त्य सर्वे स्म प्रतीचीं दिशमाश्रिताः
कुशस्थलीं पुरीं रम्यां रैवतेनोपशोभिताम्
Iti sanchintya sarve sma pratichim dishamashritah
Kushasthalim purim ramyam raivatenopashobhitam
13.50
पुनर्निवेशनं तस्यां कृतवन्तो वयं नृप
तथैव दुर्गसंस्कारं देवैरपि दुरासदम्
Punarniveshanam tasyam kritavanto vayam nripa
Tathaiva durgasanskaram devairapi durasadam
13.51
स्त्रियोऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः
तस्यां वयममित्रघ्न निवसामोऽकुतोभयाः
Striyopi yasyam yudhyeyuh kim punarvrishnipungavah
Tasyam vayamamitraghna nivasamokutobhayah
13.52
आलोक्य गिरिमुख्यं तं माधवीतीर्थमेव च
माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदमवाप्नुवन्
Alokya girimukhyam tam madhavitirthameva cha
Madhavah kurushardula param mudamavapnuvan
13.53
एवं वयं जरासंधादादितः कृतकिल्बिषाः
सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद्भवन्तं समुपाश्रिताः
Evam vayam jarasandhadaditah kritakilbishah
Samarthyavantah sambandhadbhavantam samupashritah
13.54
त्रियोजनायतं सद्म त्रिस्कन्धं योजनादधि
योजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतोरणम्
अष्टादशावरैर्नद्धं क्षत्रियैर्युद्धदुर्मदैः
Triyojanayatam sadma triskandham yojanadadhi
Yojanante shatadvaram vikramakramatoranam
Ashtadashavarairnaddham kshatriyairyuddhadurmadaih
13.55
अष्टादश सहस्राणि व्रातानां सन्ति नः कुले
आहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस्त्रिशतावरः
Ashtadasha sahasrani vratanam santi nah kule
Ahukasya shatam putra ekaikastrishatavarah
13.56
चारुदेष्णः सह भ्रात्रा चक्रदेवोऽथ सात्यकिः
अहं च रौहिणेयश्च साम्बः शौरिसमो युधि
Charudeshnah saha bhratra chakradevotha satyakih
Aham cha rauhineyashcha sambah shaurisamo yudhi
13.57
एवमेते रथाः सप्त राजन्नन्यान्निबोध मे
कृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः
Evamete rathah sapta rajannanyannibodha me
Kritavarma anadhrishtih samikah samitinjayah
13.58
कह्वः शङ्कुर्निदान्तश्च सप्तैवैते महारथाः
पुत्रौ चान्धकभोजस्य वृद्धो राजा च ते दश
Kahvah shankurnidantashcha saptaivaite maharathah
Putrau chandhakabhojasya vriddho raja cha te dasha
13.59
लोकसंहनना वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः
स्मरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः
Lokasanhanana vira viryavanto mahabalah
Smaranto madhyamam desham vrishnimadhye gatavyathah
13.60
स त्वं सम्राड्गुणैर्युक्तः सदा भरतसत्तम
क्षत्रे सम्राजमात्मानं कर्तुमर्हसि भारत
Sa tvam samradgunairyuktah sada bharatasattama
Kshatre samrajamatmanam kartumarhasi bharata
13.61
न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबले
राजसूयस्त्वया प्राप्तुमेषा राजन्मतिर्मम
Na tu shakyam jarasandhe jivamane mahabale
Rajasuyastvaya praptumesha rajanmatirmama
13.62
तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजे
कन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः
Tena ruddha hi rajanah sarve jitva girivraje
Kandarayam girindrasya sinheneva mahadvipah
13.63
सोऽपि राजा जरासंधो यियक्षुर्वसुधाधिपैः
आराध्य हि महादेवं निर्जितास्तेन पार्थिवाः
Sopi raja jarasandho yiyakshurvasudhadhipaih
Aradhya hi mahadevam nirjitastena parthivah
13.64
स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान्पृतनागतान्
पुरमानीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम्
Sa hi nirjitya nirjitya parthivanpritanagatan
Puramaniya baddhva cha chakara purushavrajam
13.65
वयं चैव महाराज जरासंधभयात्तदा
मथुरां संपरित्यज्य गता द्वारवतीं पुरीम्
Vayam chaiva maharaja jarasandhabhayattada
Mathuram samparityajya gata dvaravatim purim
13.66
यदि त्वेनं महाराज यज्ञं प्राप्तुमिहेच्छसि
यतस्व तेषां मोक्षाय जरासंधवधाय च
Yadi tvenam maharaja yagyam praptumihechchhasi
Yatasva tesham mokshaya jarasandhavadhaya cha
13.67
समारम्भो हि शक्योऽयं नान्यथा कुरुनन्दन
राजसूयस्य कार्त्स्न्येन कर्तुं मतिमतां वर
Samarambho hi shakyoyam nanyatha kurunandana
Rajasuyasya kartsnyena kartum matimatam vara
13.68
इत्येषा मे मती राजन्यथा वा मन्यसेऽनघ
एवं गते ममाचक्ष्व स्वयं निश्चित्य हेतुभिः
Ityesha me mati rajanyatha va manyasenagha
Evam gate mamachakshva svayam nishchitya hetubhih