UtshovChapter 11
11.1
नारद उवाच
पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः
Narada uvacha
Pura devayuge rajannadityo bhagavandivah
Agachchhanmanusham lokam didrikshurvigataklamah
11.2
चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः
सभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव
Charanmanusharupena sabham drishtva svayambhuvah
Sabhamakathayanmahyam brahmim tattvena pandava
11.3
अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ
अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम्
Aprameyaprabham divyam manasim bharatarshabha
Anirdeshyam prabhavena sarvabhutamanoramam
11.4
श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम्
Shrutva gunanaham tasyah sabhayah pandunandana
Darshanepsustatha rajannadityamahamabruvam
11.5
भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम्
येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते
Bhagavandrashtumichchhami pitamahasabhamaham
Yena sa tapasa shakya karmana vapi gopate
11.6
औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया यया
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम्
Aushadhairva tatha yuktairuta va mayaya yaya
Tanmamachakshva bhagavanpashyeyam tam sabham katham
11.7
ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान्
अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम्
Tatah sa bhagavansuryo mamupadaya viryavan
Agachchhattam sabham brahmim vipapam vigataklamam
11.8
एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा
Evanrupeti sa shakya na nirdeshtum janadhipa
Kshanena hi bibhartyanyadanirdeshyam vapustatha
11.9
न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत
न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन
Na veda parimanam va sansthanam vapi bharata
Na cha rupam maya tadrigdrishtapurvam kadachana
11.10
सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत
Susukha sa sabha rajanna shita na cha gharmada
Na kshutpipase na glanim prapya tam prapnuvantyuta
11.11
नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा
Nanarupairiva krita suvichitraih subhasvaraih
Stambhairna cha dhrita sa tu shashvati na cha sa kshara
11.12
अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम्
Ati chandram cha suryam cha shikhinam cha svayamprabha
Dipyate nakaprishthastha bhasayantiva bhaskaram
11.13
तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया
स्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः
Tasyam sa bhagavanaste vidadhaddevamayaya
Svayamekonisham rajanllokanllokapitamahah
11.14
उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम्
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा
Upatishthanti chapyenam prajanam patayah prabhum
Dakshah prachetah pulaho marichih kashyapastatha
11.15
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः
मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही
Bhriguratrirvasishthashcha gautamashcha tathangirah
Manontariksham vidyashcha vayustejo jalam mahi
11.16
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः
Shabdah sparshastatha rupam raso gandhashcha bharata
Prakritishcha vikarashcha yachchanyatkaranam bhuvah
11.17
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्
वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
Chandramah saha nakshatrairadityashcha gabhastiman
Vayavah kratavashchaiva sankalpah prana eva cha
11.18
एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताः
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः
Ete chanye cha bahavah svayambhuvamupasthitah
Artho dharmashcha kamashcha harsho dveshastapo damah
11.19
आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः
Ayanti tasyam sahita gandharvapsarasastatha
Vinshatih sapta chaivanye lokapalashcha sarvashah
11.20
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च
Shukro brihaspatishchaiva budhongaraka eva cha
Shanaishcharashcha rahushcha grahah sarve tathaiva cha
11.21
मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपि
आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः
Mantro rathantarashchaiva harimanvasumanapi
Adityah sadhirajano nanadvandvairudahritah
11.22
मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
Maruto vishvakarma cha vasavashchaiva bharata
Tatha pitriganah sarve sarvani cha havinshyatha
11.23
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव
अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते
Rigvedah samavedashcha yajurvedashcha pandava
Atharvavedashcha tatha parvani cha visham pate
11.24
इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः
Itihasopavedashcha vedangani cha sarvashah
Graha yagyashcha somashcha daivatani cha sarvashah
11.25
सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा
Savitri durgatarani vani saptavidha tatha
Medha dhritih shrutishchaiva pragya buddhiryashah kshama
11.26
सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते
Samani stutishastrani gathashcha vividhastatha
Bhashyani tarkayuktani dehavanti visham pate
11.27
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत
Kshana lava muhurtashcha diva ratristathaiva cha
Ardhamasashcha masashcha ritavah shatcha bharata
11.28
संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाः
कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्
Sanvatsarah panchayugamahoratrashchaturvidhah
Kalachakram cha yaddivyam nityamakshayamavyayam
11.29
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा
कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी
Aditirditirdanushchaiva surasa vinata ira
Kalaka surabhirdevi sarama chatha gautami
11.30
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः
Aditya vasavo rudra marutashchashvinavapi
Vishvedevashcha sadhyashcha pitarashcha manojavah
11.31
राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा
सुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते
Rakshasashcha pishachashcha danava guhyakastatha
Suparnanagapashavah pitamahamupasate
11.32
देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये
ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा
Devo narayanastasyam tatha devarshayashcha ye
Rishayo valakhilyashcha yonijayonijastatha
11.33
यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम्
सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप
Yachcha kinchittrilokesmindrishyate sthanujangamam
Sarvam tasyam maya drishtam tadviddhi manujadhipa
11.34
अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम्
प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव
Ashtashitisahasrani yatinamurdhvaretasam
Prajavatam cha panchashadrishinamapi pandava
11.35
ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः
प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम्
Te sma tatra yathakamam drishtva sarve divaukasah
Pranamya shirasa tasmai pratiyanti yathagatam
11.36
अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा
यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा
Atithinagatandevandaityannaganmuninstatha
Yakshansuparnankaleyangandharvapsarasastatha
11.37
महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः
दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते
Mahabhaganamitadhirbrahma lokapitamahah
Dayavansarvabhuteshu yatharham pratipadyate
11.38
प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभः
सान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप
Pratigrihya cha vishvatma svayambhuramitaprabhah
Santvamanarthasambhogairyunakti manujadhipa
11.39
तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत
आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा
Tatha tairupayataishcha pratiyataishcha bharata
Akula sa sabha tata bhavati sma sukhaprada
11.40
सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता
ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा
Sarvatejomayi divya brahmarshiganasevita
Brahmya shriya dipyamana shushubhe vigataklama
11.41
सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा
सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव
Sa sabha tadrishi drishta sarvalokeshu durlabha
Sabheyam rajashardula manushyeshu yatha tava
11.42
एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव
तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा
Eta maya drishtapurvah sabha deveshu pandava
Taveyam manushe loke sarvashreshthatama sabha
11.43
युधिष्ठिर उवाच
प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर
वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो
Yudhishthira uvacha
Prayasho rajalokaste kathito vadatam vara
Vaivasvatasabhayam tu yatha vadasi vai prabho
11.44
वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो
दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा
Varunasya sabhayam tu nagaste kathita vibho
Daityendrashchaiva bhuyishthah saritah sagarastatha
11.45
तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा
गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः
Tatha dhanapateryaksha guhyaka rakshasastatha
Gandharvapsarasashchaiva bhagavanshcha vrishadhvajah
11.46
पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः
सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि
Pitamahasabhayam tu kathitaste maharshayah
Sarvadevanikayashcha sarvashastrani chaiva hi
11.47
शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने
उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः
Shatakratusabhayam tu devah sankirtita mune
Uddeshatashcha gandharva vividhashcha maharshayah
11.48
एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने
कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः
Eka eva tu rajarshirharishchandro mahamune
Kathitaste sabhanityo devendrasya mahatmanah
11.49
किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम्
येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः
Kim karma tenacharitam tapo va niyatavratam
Yenasau saha shakrena spardhate sma mahayashah
11.50
पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता मम
दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः
Pitrilokagatashchapi tvaya vipra pita mama
Drishtah pandurmahabhagah katham chasi samagatah
11.51
किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम्
त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे
Kimuktavanshcha bhagavannetadichchhami veditum
Tvattah shrotumaham sarvam param kautuhalam hi me
11.52
नारद उवाच
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः
Narada uvacha
Yanmam prichchhasi rajendra harishchandram prati prabho
Tatteham sampravakshyami mahatmyam tasya dhimatah
11.53
स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम्
तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः
Sa raja balavanasitsamratsarvamahikshitam
Tasya sarve mahipalah shasanavanatah sthitah
11.54
तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम्
शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर
Tenaikam rathamasthaya jaitram hemavibhushitam
Shastrapratapena jita dvipah sapta nareshvara
11.55
स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम्
आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम्
Sa vijitya mahim sarvam sashailavanakananam
Ajahara maharaja rajasuyam mahakratum
11.56
तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया
द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन्
Tasya sarve mahipala dhananyajahruragyaya
Dvijanam pariveshtarastasminyagye cha tebhavan
11.57
प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः
यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम्
Pradachcha dravinam pritya yajakanam nareshvarah
Yathoktam tatra taistasminstatah panchagunadhikam
11.58
अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथा
प्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान्
Atarpayachcha vividhairvasubhirbrahmananstatha
Prasarpakale samprapte nanadigbhyah samagatan
11.59
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः
रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम्
तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्
Bhakshyairbhojyaishcha vividhairyathakamapuraskritaih
Ratnaughatarpitaistushtairdvijaishcha samudahritam
Tejasvi cha yashasvi cha nripebhyobhyadhikobhavat
11.60
एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते
तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ
Etasmatkaranatpartha harishchandro virajate
Tebhyo rajasahasrebhyastadviddhi bharatarshabha
11.61
समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान्
अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप
Samapya cha harishchandro mahayagyam pratapavan
Abhishiktah sa shushubhe samrajyena naradhipa
11.62
ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम्
यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत
Ye chanyepi mahipala rajasuyam mahakratum
Yajante te mahendrena modante saha bharata
11.63
ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः
ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ
Ye chapi nidhanam praptah sangrameshvapalayinah
Te tatsadah samasadya modante bharatarshabha
11.64
तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम्
तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः
Tapasa ye cha tivrena tyajantiha kalevaram
Tepi tatsthanamasadya shrimanto bhanti nityashah
11.65
पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः
हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः
Pita cha tvaha kaunteya panduh kauravanandanah
Harishchandre shriyam drishtva nripatau jatavismayah
11.66
समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत
Samarthosi mahim jetum bhrataraste vashe sthitah
Rajasuyam kratushreshthamaharasveti bharata
11.67
तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव
गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम्
Tasya tvam purushavyaghra sankalpam kuru pandava
Gantaraste mahendrasya purvaih saha salokatam
11.68
बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान्
छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः
Bahuvighnashcha nripate kraturesha smrito mahan
Chhidranyatra hi vanchhanti yagyaghna brahmarakshasah
11.69
युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम्
किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम्
Yuddham cha prishthagamanam prithivikshayakarakam
Kinchideva nimittam cha bhavatyatra kshayavaham
11.70
एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर
अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे
भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान्
Etatsanchintya rajendra yatkshamam tatsamachara
Apramattotthito nityam chaturvarnyasya rakshane
Bhava edhasva modasva danaistarpaya cha dvijan
11.71
एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति
Etatte vistarenoktam yanmam tvam pariprichchhasi
Aprichchhe tvam gamishyami dasharhanagarim prati
11.72
वैशंपायन उवाच
एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय
जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः
Vaishampayana uvacha
Evamakhyaya parthebhyo narado janamejaya
Jagama tairvrito rajannrishibhiryaih samagatah
11.73
गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत
Gate tu narade partho bhratribhih saha kaurava
Rajasuyam kratushreshtham chintayamasa bharata