UtshovChapter 1
1.1
जनमेजय उवाच
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम्
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते
Janamejaya uvacha
Evam vrishnyandhakakule shrutva mausalamahavam
Pandavah kimakurvanta tatha krishne divam gate
1.2
वैशंपायन उवाच
श्रुत्वैव कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत्
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Shrutvaiva kauravo raja vrishninam kadanam mahat
Prasthane matimadhaya vakyamarjunamabravit
1.3
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव महामते
कर्मन्यासमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि
Kalah pachati bhutani sarvanyeva mahamate
Karmanyasamaham manye tvamapi drashtumarhasi
1.4
इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन्
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वीर्यवान्
Ityuktah sa tu kaunteyah kalah kala iti bruvan
Anvapadyata tadvakyam bhraturjyeshthasya viryavan
1.5
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना
Arjunasya matam gyatva bhimaseno yamau tatha
Anvapadyanta tadvakyam yaduktam savyasachina
1.6
ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः
Tato yuyutsumanayya pravrajandharmakamyaya
Rajyam paridadau sarvam vaishyaputre yudhishthirah
1.7
अभिषिच्य स्वराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम्
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः
Abhishichya svarajye tu tam rajanam parikshitam
Duhkhartashchabravidraja subhadram pandavagrajah
1.8
एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजो भविष्यति
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह
Esha putrasya te putrah kururajo bhavishyati
Yadunam parisheshashcha vajro raja kritashcha ha
1.9
परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे तु यादवः
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः
Parikshiddhastinapure shakraprasthe tu yadavah
Vajro raja tvaya rakshyo ma chadharme manah krithah
1.10
इत्युक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतः
मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च
Ityuktva dharmarajah sa vasudevasya dhimatah
Matulasya cha vriddhasya ramadinam tathaiva cha
1.11
भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः
श्राद्धान्युद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत्तदा
Bhratribhih saha dharmatma kritvodakamatandritah
Shraddhanyuddishya sarvesham chakara vidhivattada
1.12
ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथानपि
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यो गवां शतसहस्रशः
Dadau ratnani vasansi gramanashvanrathanapi
Striyashcha dvijamukhyebhyo gavam shatasahasrashah
1.13
कृपमभ्यर्च्य च गुरुमर्थमानपुरस्कृतम्
शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः
Kripamabhyarchya cha gurumarthamanapuraskritam
Shishyam parikshitam tasmai dadau bharatasattamah
1.14
ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः
सर्वमाचष्ट राजर्षिश्चिकीर्षितमथात्मनः
Tatastu prakritih sarvah samanayya yudhishthirah
Sarvamachashta rajarshishchikirshitamathatmanah
1.15
ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः
भृशमुद्विग्नमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः
Te shrutvaiva vachastasya paurajanapada janah
Bhrishamudvignamanaso nabhyanandanta tadvachah
1.16
नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्ते नराधिपम्
न च राजा तथाकार्षीत्कालपर्यायधर्मवित्
Naivam kartavyamiti te tadochuste naradhipam
Na cha raja tathakarshitkalaparyayadharmavit
1.17
ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम्
गमनाय मतिं चक्रे भ्रातरश्चास्य ते तदा
Tatonumanya dharmatma paurajanapadam janam
Gamanaya matim chakre bhratarashchasya te tada
1.18
ततः स राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत
Tatah sa raja kauravyo dharmaputro yudhishthirah
Utsrijyabharananyangajjagrihe valkalanyuta
1.19
भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनी
तथैव सर्वे जगृहुर्वल्कलानि जनाधिप
Bhimarjunau yamau chaiva draupadi cha yashasvini
Tathaiva sarve jagrihurvalkalani janadhipa
1.20
विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुंगवाः
Vidhivatkarayitveshtim naishthikim bharatarshabha
Samutsrijyapsu sarvegninpratasthurnarapungavah
1.21
ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रियो दृष्ट्वा नरर्षभान्
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा
Tatah praruruduh sarvah striyo drishtva nararshabhan
Prasthitandraupadishashthanpura dyutajitanyatha
1.22
हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च
Harshobhavachcha sarvesham bhratrinam gamanam prati
Yudhishthiramatam gyatva vrishnikshayamavekshya cha
1.23
भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात्
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा
Bhratarah pancha krishna cha shashthi shva chaiva saptamah
Atmana saptamo raja niryayau gajasahvayat
Paurairanugato duram sarvairantahpuraistatha
1.24
न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम्
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः
Na chainamashakatkashchinnivartasveti bhashitum
Nyavartanta tatah sarve nara nagaravasinah
1.25
कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन्
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा
Kripaprabhritayashchaiva yuyutsum paryavarayan
Vivesha gangam kauravya ulupi bhujagatmaja
1.26
चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूरपुरं प्रति
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन्
Chitrangada yayau chapi manipurapuram prati
Shishtah parikshitam tvanya matarah paryavarayan
1.27
पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः
Pandavashcha mahatmano draupadi cha yashasvini
Kritopavasah kauravya prayayuh pranmukhastatah
1.28
योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः
अभिजग्मुर्बहून्देशान्सरितः पर्वतांस्तथा
Yogayukta mahatmanastyagadharmamupeyushah
Abhijagmurbahundeshansaritah parvatanstatha
1.29
युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम्
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चैव यथाक्रमम्
Yudhishthiro yayavagre bhimastu tadanantaram
Arjunastasya chanveva yamau chaiva yathakramam
1.30
पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा
द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम
Prishthatastu vararoha shyama padmadalekshana
Draupadi yoshitam shreshtha yayau bharatasattama
1.31
श्वा चैवानुययावेकः पाण्डवान्प्रस्थितान्वने
क्रमेण ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम्
Shva chaivanuyayavekah pandavanprasthitanvane
Kramena te yayurvira lauhityam salilarnavam
1.32
गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः
रत्नलोभान्महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी
Gandivam cha dhanurdivyam na mumocha dhananjayah
Ratnalobhanmaharaja tau chakshayyau maheshudhi
1.33
अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम्
Agnim te dadrishustatra sthitam shailamivagratah
Margamavritya tishthantam sakshatpurushavigraham
1.34
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत्
भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत
Tato devah sa saptarchih pandavanidamabravit
Bho bho pandusuta virah pavakam mam vibodhata
1.35
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम
Yudhishthira mahabaho bhimasena parantapa
Arjunashvisutau virau nibodhata vacho mama
1.36
अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम्
अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च
Ahamagnih kurushreshtha maya dagdham cha khandavam
Arjunasya prabhavena tatha narayanasya cha
1.37
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम्
परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थोऽस्ति कश्चन
Ayam vah phalguno bhrata gandivam paramayudham
Parityajya vanam yatu nanenarthosti kashchana
1.38
चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह
Chakraratnam tu yatkrishne sthitamasinmahatmani
Gatam tachcha punarhaste kalenaishyati tasya ha
1.39
वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात्
गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम्
Varunadahritam purvam mayaitatparthakaranat
Gandivam karmukashreshtham varunayaiva diyatam
1.40
ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन्
स जले प्राक्षिपत्तत्तु तथाक्षय्यौ महेषुधी
Tataste bhratarah sarve dhananjayamachodayan
Sa jale prakshipattattu tathakshayyau maheshudhi
1.41
ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत
ययुश्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः
Tatognirbharatashreshtha tatraivantaradhiyata
Yayushcha pandava virastataste dakshinamukhah
1.42
ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम्
Tataste tuttarenaiva tirena lavanambhasah
Jagmurbharatashardula disham dakshinapashchimam
1.43
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम्
Tatah punah samavrittah pashchimam dishameva te
Dadrishurdvarakam chapi sagarena pariplutam
1.44
उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः
Udichim punaravrittya yayurbharatasattamah
Pradakshinyam chikirshantah prithivya yogadharminah