UtshovChapter 46
46.1
ब्रह्मोवाच
एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि
अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान्
Brahmovacha
Evametena margena purvoktena yathavidhi
Adhitavanyathashakti tathaiva brahmacharyavan
46.2
स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः
गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः
Svadharmanirato vidvansarvendriyayato munih
Guroh priyahite yuktah satyadharmaparah shuchih
46.3
गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन्
हविष्यभैक्ष्यभुक्चापि स्थानासनविहारवान्
Guruna samanugyato bhunjitannamakutsayan
Havishyabhaikshyabhukchapi sthanasanaviharavan
46.4
द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः
धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा
Dvikalamagnim juhvanah shuchirbhutva samahitah
Dharayita sada dandam bailvam palashameva va
46.5
क्षौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनमथापि वा
सर्वं काषायरक्तं स्याद्वासो वापि द्विजस्य ह
Kshaumam karpasikam vapi mrigajinamathapi va
Sarvam kashayaraktam syadvaso vapi dvijasya ha
46.6
मेखला च भवेन्मौञ्जी जटी नित्योदकस्तथा
यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः
Mekhala cha bhavenmaunji jati nityodakastatha
Yagyopaviti svadhyayi aluptaniyatavratah
46.7
पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम्
भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते
Putabhishcha tathaivadbhih sada daivatatarpanam
Bhavena niyatah kurvanbrahmachari prashasyate
46.8
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः
न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः
Evam yukto jayetsvargamurdhvaretah samahitah
Na sansarati jatishu paramam sthanamashritah
46.9
संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान्
ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः प्रव्रजितो वसेत्
Sanskritah sarvasanskaraistathaiva brahmacharyavan
Gramannishkramya charanyam munih pravrajito vaset
46.10
चर्मवल्कलसंवीतः स्वयं प्रातरुपस्पृशेत्
अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः
Charmavalkalasanvitah svayam pratarupasprishet
Aranyagocharo nityam na gramam pravishetpunah
46.11
अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम्
फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन्
Archayannatithinkale dadyachchapi pratishrayam
Phalapatravarairmulaih shyamakena cha vartayan
46.12
प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमा तृणात्
प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः
Pravrittamudakam vayum sarvam vaneyama trinat
Prashniyadanupurvyena yathadikshamatandritah
46.13
आमूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम्
यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः
Amulaphalabhikshabhirarchedatithimagatam
Yadbhakshah syattato dadyadbhiksham nityamatandritah
46.14
देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः
अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः
Devatatithipurvam cha sada bhunjita vagyatah
Askanditamanashchaiva laghvashi devatashrayah
46.15
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशश्मश्रु च धारयन्
जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः
Danto maitrah kshamayuktah keshashmashru cha dharayan
Juhvansvadhyayashilashcha satyadharmaparayanah
46.16
त्यक्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः
Tyaktadehah sada daksho vananityah samahitah
Evam yukto jayetsvargam vanaprastho jitendriyah
46.17
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनः
य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत्
Grihastho brahmachari cha vanaprasthotha va punah
Ya ichchhenmokshamasthatumuttamam vrittimashrayet
46.18
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्
सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः
Abhayam sarvabhutebhyo dattva naishkarmyamacharet
Sarvabhutahito maitrah sarvendriyayato munih
46.19
अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया
जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः
Ayachitamasankliptamupapannam yadrichchhaya
Joshayeta sada bhojyam grasamagatamasprihah
46.20
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्
धर्मलब्धं तथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत्
Yatramatram cha bhunjita kevalam pranayatrikam
Dharmalabdham tathashniyanna kamamanuvartayet
46.21
ग्रासादाच्छादनाच्चान्यन्न गृह्णीयात्कथंचन
यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नान्यथा
Grasadachchhadanachchanyanna grihniyatkathanchana
Yavadaharayettavatpratigrihnita nanyatha
46.22
परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन
दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः
Parebhyo na pratigrahyam na cha deyam kadachana
Dainyabhavachcha bhutanam sanvibhajya sada budhah
46.23
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम्
न किंचिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः
Nadadita parasvani na grihniyadayachitam
Na kinchidvishayam bhuktva sprihayettasya vai punah
46.24
मृदमापस्तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च
असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान्
Mridamapastathashmanam patrapushpaphalani cha
Asanvritani grihniyatpravrittaniha karyavan
46.25
न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत्
न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः
श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत्
Na shilpajivikam jiveddvirannam nota kamayet
Na dveshta nopadeshta cha bhaveta nirupaskritah
Shraddhaputani bhunjita nimittani vivarjayet
46.26
मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम्
कृत्वा वह्निं चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने
Mudhavrittirasaktashcha sarvabhutairasanvidam
Kritva vahnim charedbhaikshyam vidhume bhuktavajjane
46.27
वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित्
लाभे न च प्रहृष्येत नालाभे विमना भवेत्
Vritte sharavasampate bhaikshyam lipseta mokshavit
Labhe na cha prahrishyeta nalabhe vimana bhavet
46.28
मात्राशी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः
लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः
अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः
Matrashi kalamakankshanshcharedbhaikshyam samahitah
Labham sadharanam nechchhenna bhunjitabhipujitah
Abhipujitalabhaddhi vijugupseta bhikshukah
46.29
शुक्तान्यम्लानि तिक्तानि कषायकटुकानि च
नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्
Shuktanyamlani tiktani kashayakatukani cha
Nasvadayita bhunjano rasanshcha madhuranstatha
Yatramatram cha bhunjita kevalam pranayatrikam
46.30
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित्
न चान्यमनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथंचन
Asanrodhena bhutanam vrittim lipseta mokshavit
Na chanyamanubhiksheta bhikshamanah kathanchana
46.31
न संनिकाशयेद्धर्मं विविक्ते विरजाश्चरेत्
शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा
प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम्
Na sannikashayeddharmam vivikte virajashcharet
Shunyagaramaranyam va vrikshamulam nadim tatha
Pratishrayartham seveta parvatim va punarguham
46.32
ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत्
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम्
Gramaikaratriko grishme varshasvekatra va vaset
Adhva suryena nirdishtah kitavachcha charenmahim
46.33
दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत्
संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत्
Dayartham chaiva bhutanam samikshya prithivim charet
Sanchayanshcha na kurvita snehavasam cha varjayet
46.34
पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मोक्षवित्
उपस्पृशेदुद्धृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा
Putena chambhasa nityam karyam kurvita mokshavit
Upasprisheduddhritabhiradbhishcha purushah sada
46.35
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च
अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम्
Ahinsa brahmacharyam cha satyamarjavameva cha
Akrodhashchanasuya cha damo nityamapaishunam
46.36
अष्टास्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः
अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत्
Ashtasveteshu yuktah syadvrateshu niyatendriyah
Apapamashatham vrittamajihmam nityamacharet
46.37
आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च
लोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत्
Ashiryuktani karmani hinsayuktani yani cha
Lokasangrahadharmam cha naiva kuryanna karayet
46.38
सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत्
समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च
Sarvabhavanatikramya laghumatrah parivrajet
Samah sarveshu bhuteshu sthavareshu chareshu cha
46.39
परं नोद्वेजयेत्कंचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत्
विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते
Param nodvejayetkanchinna cha kasyachidudvijet
Vishvasyah sarvabhutanamagryo mokshaviduchyate
46.40
अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत्
वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः
Anagatam cha na dhyayennatitamanuchintayet
Vartamanamupeksheta kalakankshi samahitah
46.41
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित्
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद्दुष्टं समाचरेत्
Na chakshusha na manasa na vacha dushayetkvachit
Na pratyaksham paroksham va kinchiddushtam samacharet
46.42
इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीक्षेत निरिन्द्रियः
Indriyanyupasanhritya kurmonganiva sarvashah
Kshinendriyamanobuddhirniriksheta nirindriyah
46.43
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च
निर्ममो निरहंकारो निर्योगक्षेम एव च
Nirdvandvo nirnamaskaro nihsvahakara eva cha
Nirmamo nirahankaro niryogakshema eva cha
46.44
निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गो निराश्रयः
सर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः
Nirashih sarvabhuteshu nirasango nirashrayah
Sarvagyah sarvato mukto muchyate natra sanshayah
46.45
अपाणिपादपृष्ठं तमशिरस्कमनूदरम्
प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्
Apanipadaprishtham tamashiraskamanudaram
Prahinagunakarmanam kevalam vimalam sthiram
46.46
अगन्धरसमस्पर्शमरूपाशब्दमेव च
अत्वगस्थ्यथ वामज्जममांसमपि चैव ह
Agandharasamasparshamarupashabdameva cha
Atvagasthyatha vamajjamamansamapi chaiva ha
46.47
निश्चिन्तमव्ययं नित्यं हृदिस्थमपि नित्यदा
सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः
Nishchintamavyayam nityam hridisthamapi nityada
Sarvabhutasthamatmanam ye pashyanti na te mritah
46.48
न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः
वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न पराक्रमः
यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता
Na tatra kramate buddhirnendriyani na devatah
Veda yagyashcha lokashcha na tapo na parakramah
Yatra gyanavatam praptiralingagrahana smrita
46.49
तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो धर्मव्रतमनुव्रतः
गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत्
Tasmadalingo dharmagyo dharmavratamanuvratah
Gudhadharmashrito vidvanagyatacharitam charet
46.50
अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन्
यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि
Amudho mudharupena chareddharmamadushayan
Yathainamavamanyeranpare satatameva hi
46.51
तथावृत्तश्चरेद्धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन्
यो ह्येवं वृत्तसंपन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते
Tathavrittashchareddharmam satam vartmavidushayan
Yo hyevam vrittasampannah sa munih shreshtha uchyate
46.52
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च
मनोबुद्धिरथात्मानमव्यक्तं पुरुषं तथा
Indriyanindriyarthanshcha mahabhutani pancha cha
Manobuddhirathatmanamavyaktam purusham tatha
46.53
सर्वमेतत्प्रसंख्याय सम्यक्संत्यज्य निर्मलः
ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः
Sarvametatprasankhyaya samyaksantyajya nirmalah
Tatah svargamavapnoti vimuktah sarvabandhanaih
46.54
एतदेवान्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित्
ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः
Etadevantavelayam parisankhyaya tattvavit
Dhyayedekantamasthaya muchyatetha nirashrayah
46.55
निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा
क्षीणकोशो निरातङ्कः प्राप्नोति परमं पदम्
Nirmuktah sarvasangebhyo vayurakashago yatha
Kshinakosho niratankah prapnoti paramam padam