UtshovChapter 45
45.1
ब्रह्मोवाच
बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम्
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम्
Brahmovacha
Buddhisaram manastambhamindriyagramabandhanam
Mahabhutaravishkambham nimeshapariveshtanam
45.2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसंचरम्
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिस्वनम्
Jarashokasamavishtam vyadhivyasanasancharam
Deshakalavicharidam shramavyayamanisvanam
45.3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम्
सुखदुःखान्तसंक्लेशं क्षुत्पिपासावकीलनम्
Ahoratraparikshepam shitoshnaparimandalam
Sukhaduhkhantasanklesham kshutpipasavakilanam
45.4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम्
घोरमोहजनाकीर्णं वर्तमानमचेतनम्
Chhayatapavilekham cha nimeshonmeshavihvalam
Ghoramohajanakirnam vartamanamachetanam
45.5
मासार्धमासगणितं विषमं लोकसंचरम्
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्
Masardhamasaganitam vishamam lokasancharam
Tamonichayapankam cha rajovegapravartakam
45.6
सत्त्वालंकारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम्
स्वरविग्रहनाभीकं शोकसंघातवर्तनम्
Sattvalankaradiptam cha gunasanghatamandalam
Svaravigrahanabhikam shokasanghatavartanam
45.7
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम्
लोभेप्सापरिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम्
Kriyakaranasanyuktam ragavistaramayatam
Lobhepsaparisankhyatam viviktagyanasambhavam
45.8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम्
आनन्दप्रीतिधारं च कामक्रोधपरिग्रहम्
Bhayamohaparivaram bhutasammohakarakam
Anandapritidharam cha kamakrodhaparigraham
45.9
महदादिविशेषान्तमसक्तप्रभवाव्ययम्
मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते
Mahadadivisheshantamasaktaprabhavavyayam
Manojavanamashrantam kalachakram pravartate
45.10
एतद्द्वंद्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम्
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्सामरं जगत्
Etaddvandvasamayuktam kalachakramachetanam
Visrijetsankshipechchapi bodhayetsamaram jagat
45.11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति
Kalachakrapravrittim cha nivrittim chaiva tattvatah
Yastu veda naro nityam na sa bhuteshu muhyati
45.12
विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगो मुनिः
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम्
Vimuktah sarvasankleshaih sarvadvandvatigo munih
Vimuktah sarvapapebhyah prapnoti paramam gatim
45.13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः
Grihastho brahmachari cha vanaprasthotha bhikshukah
Chatvara ashramah proktah sarve garhasthyamulakah
45.14
यः कश्चिदिह लोके च ह्यागमः संप्रकीर्तितः
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी
Yah kashchidiha loke cha hyagamah samprakirtitah
Tasyantagamanam shreyah kirtiresha sanatani
45.15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित्
Sanskaraih sanskritah purvam yathavachcharitavratah
Jatau gunavishishtayam samavarteta vedavit
45.16
स्वदारनिरतो दान्तः शिष्टाचारो जितेन्द्रियः
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेत ह
Svadaranirato dantah shishtacharo jitendriyah
Panchabhishcha mahayagyaih shraddadhano yajeta ha
45.17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि
Devatatithishishtashi nirato vedakarmasu
Ijyapradanayuktashcha yathashakti yathavidhi
45.18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः
Na panipadachapalo na netrachapalo munih
Na cha vagangachapala iti shishtasya gocharah
45.19
नित्ययज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः
नियतो दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत्
Nityayagyopaviti syachchhuklavasah shuchivratah
Niyato damadanabhyam sada shishtaishcha sanvishet
45.20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमाहितः
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्
Jitashishnodaro maitrah shishtacharasamahitah
Vainavim dharayedyashtim sodakam cha kamandalum
45.21
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने
दानं प्रतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिमाचरेत्
Adhityadhyapanam kuryattatha yajanayajane
Danam pratigraham chaiva shadgunam vrittimacharet
45.22
त्रीणि कर्माणि यानीह ब्राह्मणानां तु जीविका
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः
Trini karmani yaniha brahmananam tu jivika
Yajanadhyapane chobhe shuddhachchapi pratigrahah
45.23
अवशेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु
Avasheshani chanyani trini karmani yani tu
Danamadhyayanam yagyo dharmayuktani tani tu
45.24
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित्
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः
Teshvapramadam kurvita trishu karmasu dharmavit
Danto maitrah kshamayuktah sarvabhutasamo munih
45.25
सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः
Sarvametadyathashakti vipro nirvartayanshuchih
Evam yukto jayetsvargam grihasthah sanshitavratah