UtshovChapter 43
43.1
ब्रह्मोवाच
मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम्
Brahmovacha
Manushyanam tu rajanyah kshatriyo madhyamo gunah
Kunjaro vahananam cha sinhashcharanyavasinam
43.2
अविः पशूनां सर्वेषामाखुश्च बिलवासिनाम्
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च
Avih pashunam sarveshamakhushcha bilavasinam
Gavam govrishabhashchaiva strinam purusha eva cha
43.3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः
एते द्रुमाणां राजानो लोकेऽस्मिन्नात्र संशयः
Nyagrodho jambuvrikshashcha pippalah shalmalistatha
Shinshapa meshashringashcha tatha kichakavenavah
Ete drumanam rajano lokesminnatra sanshayah
43.4
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्
श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः
Himavanpariyatrashcha sahyo vindhyastrikutavan
Shveto nilashcha bhasashcha kashthavanshchaiva parvatah
43.5
शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा
Shubhaskandho mahendrashcha malyavanparvatastatha
Ete parvatarajano gananam marutastatha
43.6
सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः
Suryo grahanamadhipo nakshatranam cha chandramah
Yamah pitrinamadhipah saritamatha sagarah
43.7
अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते
अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते
Ambhasam varuno raja sattvanam mitra uchyate
Arkodhipatirushnanam jyotishaminduruchyate
43.8
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः
Agnirbhutapatirnityam brahmananam brihaspatih
Oshadhinam patih somo vishnurbalavatam varah
43.9
त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वरः शिवः
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृषयस्तथा
Tvashtadhirajo rupanam pashunamishvarah shivah
Dakshinanam tatha yagyo vedanamrishayastatha
43.10
दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्
कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः
एष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः
Dishamudichi vipranam somo raja pratapavan
Kuberah sarvayakshanam devatanam purandarah
Esha bhutadikah sargah prajanam cha prajapatih
43.11
सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान्
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते
Sarveshameva bhutanamaham brahmamayo mahan
Bhutam parataram matto vishnorvapi na vidyate
43.12
राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः
Rajadhirajah sarvasam vishnurbrahmamayo mahan
Ishvaram tam vijanimah sa vibhuh sa prajapatih
43.13
नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्
देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः
Narakinnarayakshanam gandharvoragarakshasam
Devadanavanaganam sarveshamishvaro hi sah
43.14
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या
Bhagadevanuyatanam sarvasam vamalochana
Maheshvari mahadevi prochyate parvatiti ya
43.15
उमां देवीं विजानीत नारीणामुत्तमां शुभाम्
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा
Umam devim vijanita narinamuttamam shubham
Ratinam vasumatyastu strinamapsarasastatha
43.16
धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाः
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे
Dharmakamashcha rajano brahmana dharmalakshanah
Tasmadraja dvijatinam prayateteha rakshane
43.17
राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः
Ragyam hi vishaye yeshamavasidanti sadhavah
Hinaste svagunaih sarvaih pretyavanmargagaminah
43.18
राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः
तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यमेव च
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः
Ragyam tu vishaye yesham sadhavah parirakshitah
Tesminlloke pramodante pretya chanantyameva cha
Prapnuvanti mahatmana iti vitta dvijarshabhah
43.19
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा
Ata urdhvam pravakshyami niyatam dharmalakshanam
Ahinsalakshano dharmo hinsa chadharmalakshana
43.20
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः
शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः
Prakashalakshana deva manushyah karmalakshanah
Shabdalakshanamakasham vayustu sparshalakshanah
43.21
ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः
धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा
Jyotisham lakshanam rupamapashcha rasalakshanah
Dharani sarvabhutanam prithivi gandhalakshana
43.22
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणा
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात्
Svaravyanjanasanskara bharati satyalakshana
Manaso lakshanam chinta tathokta buddhiranvayat
43.23
मनसा चिन्तयानोऽर्थान्बुद्ध्या चैव व्यवस्यति
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः
Manasa chintayanorthanbuddhya chaiva vyavasyati
Buddhirhi vyavasayena lakshyate natra sanshayah
43.24
लक्षणं महतो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम्
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्
Lakshanam mahato dhyanamavyaktam sadhulakshanam
Pravrittilakshano yogo gyanam sannyasalakshanam
43.25
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्
अतीतोऽद्वंद्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगम्
Tasmajgyanam puraskritya sannyasediha buddhiman
Sannyasi gyanasanyuktah prapnoti paramam gatim
Atitodvandvamabhyeti tamomrityujaratigam
43.26
धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम्
Dharmalakshanasanyuktamuktam vo vidhivanmaya
Gunanam grahanam samyagvakshyamyahamatah param
43.27
पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यते
घ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते
Parthivo yastu gandho vai ghraneneha sa grihyate
Ghranasthashcha tatha vayurgandhagyane vidhiyate
43.28
अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते
Apam dhaturaso nityam jihvaya sa tu grihyate
Jihvasthashcha tatha somo rasagyane vidhiyate
43.29
ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते
चक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते
Jyotishashcha guno rupam chakshusha tachcha grihyate
Chakshuhsthashcha tathadityo rupagyane vidhiyate
43.30
वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः
त्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते
Vayavyastu tatha sparshastvacha pragyayate cha sah
Tvaksthashchaiva tatha vayuh sparshagyane vidhiyate
43.31
आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण स तु गृह्यते
श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः
Akashasya guno ghoshah shrotrena sa tu grihyate
Shrotrasthashcha dishah sarvah shabdagyane prakirtitah
43.32
मनसस्तु गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते
हृदिस्थचेतनाधातुर्मनोज्ञाने विधीयते
Manasastu gunashchinta pragyaya sa tu grihyate
Hridisthachetanadhaturmanogyane vidhiyate
43.33
बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा
निश्चित्य ग्रहणं नित्यमव्यक्तं नात्र संशयः
Buddhiradhyavasayena dhyanena cha mahanstatha
Nishchitya grahanam nityamavyaktam natra sanshayah
43.34
अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः
तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः
Alingagrahano nityah kshetragyo nirgunatmakah
Tasmadalingah kshetragyah kevalam gyanalakshanah
43.35
अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम्
सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च
Avyaktam kshetramuddishtam gunanam prabhavapyayam
Sada pashyamyaham linam vijanami shrinomi cha
43.36
पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति
Purushastadvijanite tasmatkshetragya uchyate
Gunavrittam tatha kritsnam kshetragyah paripashyati
43.37
आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम्
न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः
Adimadhyavasanantam srijyamanamachetanam
Na guna viduratmanam srijyamanam punah punah
43.38
न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति
गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत्
Na satyam veda vai kashchitkshetragyastveva vindati
Gunanam gunabhutanam yatparam parato mahat
43.39
तस्माद्गुणांश्च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित्
क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ
Tasmadgunanshcha tattvam cha parityajyeha tattvavit
Kshinadosho gunanhitva kshetragyam pravishatyatha
43.40
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च
अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः
Nirdvandvo nirnamaskaro nihsvadhakara eva cha
Achalashchaniketashcha kshetragyah sa paro vibhuh