UtshovChapter 40
40.1
भीष्म उवाच
एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन
यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप
Bhishma uvacha
Evametanmahabaho natra mithyasti kinchana
Yatha bravishi kauravya narim prati janadhipa
40.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना
Atra te vartayishyami itihasam puratanam
Yatha raksha krita purvam vipulena mahatmana
40.3
प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ
यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्ये वसुधाधिप
Pramadashcha yatha srishta brahmana bharatarshabha
Yadartham tachcha te tata pravakshye vasudhadhipa
40.4
न हि स्त्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किंचिदस्ति वै
अग्निर्हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो
क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः
Na hi stribhya param putra papiyah kinchidasti vai
Agnirhi pramada dipto mayashcha mayaja vibho
Kshuradhara visham sarpo mrityurityekatah striyah
40.5
इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिका इति नः श्रुतम्
स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम्
Imah praja mahabaho dharmika iti nah shrutam
Svayam gachchhanti devatvam tato devaniyadbhayam
40.6
अथाभ्यगच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदम
निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नवाङ्मुखाः
Athabhyagachchhandevaste pitamahamarindama
Nivedya manasam chapi tushnimasannavanmukhah
40.7
तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः
मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः
Teshamantargatam gyatva devanam sa pitamahah
Manavanam pramohartham kritya naryosrijatprabhuh
40.8
पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्
असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना कृत्या सर्गात्प्रजापतेः
Purvasarge tu kaunteya sadhvyo narya ihabhavan
Asadhvyastu samutpanna kritya sargatprajapateh
40.9
ताभ्यः कामान्यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः
ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरांस्तदा
Tabhyah kamanyathakamam pradaddhi sa pitamahah
Tah kamalubdhah pramadah pramathnanta naranstada
40.10
क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुः
असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः
Krodham kamasya deveshah sahayam chasrijatprabhuh
Asajjanta prajah sarvah kamakrodhavasham gatah
40.11
न च स्त्रीणां क्रिया काचिदिति धर्मो व्यवस्थितः
निरिन्द्रिया अमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः
Na cha strinam kriya kachiditi dharmo vyavasthitah
Nirindriya amantrashcha striyonritamiti shrutih
40.12
शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्
दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः
Shayyasanamalankaramannapanamanaryatam
Durvagbhavam ratim chaiva dadau stribhyah prajapatih
40.13
न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथंचन
अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह
Na tasam rakshanam kartum shakyam punsa kathanchana
Api vishvakrita tata kutastu purushairiha
40.14
वाचा वा वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा
न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः
Vacha va vadhabandhairva kleshairva vividhaistatha
Na shakya rakshitum naryasta hi nityamasanyatah
40.15
इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम्
यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियः
Idam tu purushavyaghra purastachchhrutavanaham
Yatha raksha krita purvam vipulena gurustriyah
40.16
ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः
तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि
Rishirasinmahabhago devasharmeti vishrutah
Tasya bharya ruchirnama rupenasadrishi bhuvi
40.17
तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः
विशेषतस्तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः
Tasya rupena sammatta devagandharvadanavah
Visheshatastu rajendra vritraha pakashasanah
40.18
नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिः
यथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत
Narinam charitagyashcha devasharma mahamunih
Yathashakti yathotsaham bharyam tamabhyarakshata
40.19
पुरंदरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्
तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह
Purandaram cha janite parastrikamacharinam
Tasmadyatnena bharyaya rakshanam sa chakara ha
40.20
स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा
भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत्
Sa kadachidrishistata yagyam kartumanastada
Bharyasanrakshanam karyam katham syadityachintayat
40.21
रक्षाविधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः
आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्
Rakshavidhanam manasa sa vichintya mahatapah
Ahuya dayitam shishyam vipulam praha bhargavam
40.22
यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः
पुत्र प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्
Yagyakaro gamishyami ruchim chemam sureshvarah
Putra prarthayate nityam tam rakshasva yathabalam
40.23
अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम्
स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह
Apramattena te bhavyam sada prati purandaram
Sa hi rupani kurute vividhani bhrigudvaha
40.24
इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः
सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युतिः
Ityukto vipulastena tapasvi niyatendriyah
Sadaivogratapa rajannagnyarkasadrishadyutih
40.25
धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत
पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्
Dharmagyah satyavadi cha tatheti pratyabhashata
Punashchedam maharaja paprachchha prasthitam gurum
40.26
कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने
वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Kani rupani shakrasya bhavantyagachchhato mune
Vapustejashcha kidrigvai tanme vyakhyatumarhasi
40.27
ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने
आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत
Tatah sa bhagavanstasmai vipulaya mahatmane
Achachakshe yathatattvam mayam shakrasya bharata
40.28
बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः
तांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः
Bahumayah sa viprarshe balaha pakashasanah
Tanstanvikurute bhavanbahunatha muhurmuhuh
40.29
किरीटी वज्रभृद्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः
भवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः
Kiriti vajrabhriddhanvi mukuti baddhakundalah
Bhavatyatha muhurtena chandalasamadarshanah
40.30
शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक
बृहच्छरीरश्च पुनः पीवरोऽथ पुनः कृशः
Shikhi jati chiravasah punarbhavati putraka
Brihachchharirashcha punah pivarotha punah krishah
40.31
गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः
विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च
Gauram shyamam cha krishnam cha varnam vikurute punah
Virupo rupavanshchaiva yuva vriddhastathaiva cha
40.32
प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च
ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च
प्रतिलोमानुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः
Pragyo jadashcha mukashcha hrasvo dirghastathaiva cha
Brahmanah kshatriyashchaiva vaishyah shudrastathaiva cha
Pratilomanulomashcha bhavatyatha shatakratuh
40.33
शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्
सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः
Shukavayasarupi cha hansakokilarupavan
Sinhavyaghragajanam cha rupam dharayate punah
40.34
दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च
सुकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा
Daivam daityamatho ragyam vapurdharayatepi cha
Sukrisho vayubhagnangah shakunirvikritastatha
40.35
चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः
मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च
Chatushpadbahurupashcha punarbhavati balishah
Makshikamashakadinam vapurdharayatepi cha
40.36
न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित्
अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत्
Na shakyamasya grahanam kartum vipula kenachit
Api vishvakrita tata yena srishtamidam jagat
40.37
पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा
वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युत
Punarantarhitah shakro drishyate gyanachakshusha
Vayubhutashcha sa punardevarajo bhavatyuta
40.38
एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः
तस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्
Evam rupani satatam kurute pakashasanah
Tasmadvipula yatnena rakshemam tanumadhyamam
40.39
यथा रुचिं नावलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तम
क्रतावुपहितं न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान्
Yatha ruchim navaliheddevendro bhrigusattama
Kratavupahitam nyastam havih shveva duratmavan
40.40
एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदा
देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम
Evamakhyaya sa muniryagyakarogamattada
Devasharma mahabhagastato bharatasattama
40.41
विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तापरोऽभवत्
रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्
Vipulastu vachah shrutva guroshchintaparobhavat
Raksham cha paramam chakre devarajanmahabalat
40.42
किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे
मायावी हि सुरेन्द्रोऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान्
Kim nu shakyam maya kartum gurudarabhirakshane
Mayavi hi surendrosau durdharshashchapi viryavan
40.43
नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः
उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता
Napidhayashramam shakyo rakshitum pakashasanah
Utajam va tatha hyasya nanavidhasarupata
40.44
वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत्
तस्मादिमां संप्रविश्य रुचिं स्थास्येऽहमद्य वै
Vayurupena va shakro gurupatnim pradharshayet
Tasmadimam sampravishya ruchim sthasyehamadya vai
40.45
अथ वा पौरुषेणेयमशक्या रक्षितुं मया
बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते हरिवाहनः
Atha va paurusheneyamashakya rakshitum maya
Bahurupo hi bhagavanchhruyate harivahanah
40.46
सोऽहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्
गात्राणि गात्रैरस्याहं संप्रवेक्ष्येऽभिरक्षितुम्
Soham yogabaladenam rakshishye pakashasanat
Gatrani gatrairasyaham sampravekshyebhirakshitum
40.47
यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः
शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः
Yadyuchchhishtamimam patnim ruchim pashyeta me guruh
Shapsyatyasanshayam kopaddivyagyano mahatapah
40.48
न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिः
मायावी हि सुरेन्द्रोऽसावहो प्राप्तोऽस्मि संशयम्
Na cheyam rakshitum shakya yathanya pramada nribhih
Mayavi hi surendrosavaho praptosmi sanshayam
40.49
अवश्यकरणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्
यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया
Avashyakaraniyam hi guroriha hi shasanam
Yadi tvetadaham kuryamashcharyam syatkritam maya
40.50
योगेनानुप्रविश्येह गुरुपत्न्याः कलेवरम्
निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम
Yogenanupravishyeha gurupatnyah kalevaram
Nirmuktasya rajorupannaparadho bhavenmama
40.51
यथा हि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्पथि
तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम्
Yatha hi shunyam pathikah sabhamadhyavasetpathi
Tathadyavasayishyami gurupatnyah kalevaram
40.52
असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलः
एवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः
Asaktah padmapatrastho jalabinduryatha chalah
Evameva shariresya nivatsyami samahitah
40.53
इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः
तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च
Ityevam dharmamalokya vedavedanshcha sarvashah
Tapashcha vipulam drishtva guroratmana eva cha
40.54
इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः
आतिष्ठत्परमं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव
Iti nishchitya manasa raksham prati sa bhargavah
Atishthatparamam yatnam yatha tachchhrinu parthiva
40.55
गुरुपत्नीमुपासीनो विपुलः स महातपाः
उपासीनामनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलोभयत्
Gurupatnimupasino vipulah sa mahatapah
Upasinamanindyangim kathabhih samalobhayat
40.56
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः
विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा
Netrabhyam netrayorasya rashminsanyojya rashmibhih
Vivesha vipulah kayamakasham pavano yatha
40.57
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च
अविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः
Lakshanam lakshanenaiva vadanam vadanena cha
Avicheshtannatishthadvai chhayevantargato munih
40.58
ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम्
उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत
Tato vishtabhya vipulo gurupatnyah kalevaram
Uvasa rakshane yukto na cha sa tamabudhyata
40.59
यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनः
क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत
Yam kalam nagato rajangurustasya mahatmanah
Kratum samapya svagriham tam kalam sobhyarakshata