UtshovChapter 23
23.1
युधिष्ठिर उवाच
किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम्
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाप्यलिङ्गिनम्
Yudhishthira uvacha
Kimahurbharatashreshtha patram viprah sanatanam
Brahmanam linginam chaiva brahmanam vapyalinginam
23.2
भीष्म उवाच
स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ
Bhishma uvacha
Svavrittimabhipannaya lingine vetaraya va
Deyamahurmaharaja ubhavetau tapasvinau
23.3
युधिष्ठिर उवाच
श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह
Yudhishthira uvacha
Shraddhaya paraya puto yah prayachchheddvijataye
Havyam kavyam tatha danam ko doshah syatpitamaha
23.4
भीष्म उवाच
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः
पूतो भवति सर्वत्र किं पुनस्त्वं महीपते
Bhishma uvacha
Shraddhaputo narastata durdantopi na sanshayah
Puto bhavati sarvatra kim punastvam mahipate
23.5
युधिष्ठिर उवाच
न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः
Yudhishthira uvacha
Na brahmanam pariksheta daiveshu satatam narah
Kavyapradane tu budhah parikshyam brahmanam viduh
23.6
भीष्म उवाच
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिध्यति
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमाना न संशयः
Bhishma uvacha
Na brahmanah sadhayate havyam daivatprasidhyati
Devaprasadadijyante yajamana na sanshayah
23.7
ब्राह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इह लोकेषु बुद्धिमान्
Brahmana bharatashreshtha satatam brahmavadinah
Markandeyah pura praha iha lokeshu buddhiman
23.8
युधिष्ठिर उवाच
अपूर्वोऽप्यथ वा विद्वान्संबन्धी वाथ यो भवेत्
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः
Yudhishthira uvacha
Apurvopyatha va vidvansambandhi vatha yo bhavet
Tapasvi yagyashilo va katham patram bhavettu sah
23.9
भीष्म उवाच
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान्
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते त्रयः
Bhishma uvacha
Kulinah karmakridvaidyastatha chapyanrishansyavan
Hrimanrijuh satyavadi patram purve cha te trayah
23.10
तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम्
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि
Tatredam shrinu me partha chaturnam tejasam matam
Prithivyah kashyapasyagnermarkandeyasya chaiva hi
23.11
पृथिव्युवाच
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं लोष्टो विनश्यति
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रय्यावृत्त्या विनश्यति
Prithivyuvacha
Yatha maharnave kshiptah kshipram loshto vinashyati
Tatha dushcharitam sarvam trayyavrittya vinashyati
23.12
काश्यप उवाच
सर्वे च वेदाः सह षड्भिरङ्गैः; सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति; शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन्
Kashyapa uvacha
Sarve cha vedah saha shadbhirangaih; sankhyam puranam cha kule cha janma
Naitani sarvani gatirbhavanti; shilavyapetasya narasya rajan
23.13
अग्निरुवाच
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो; यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्
ब्रह्मन्स तेनाचरते ब्रह्महत्यां; लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति
Agniruvacha
Adhiyanah panditam manyamano; yo vidyaya hanti yashah paresham
Brahmansa tenacharate brahmahatyam; lokastasya hyantavanto bhavanti
23.14
मार्कण्डेय उवाच
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्
नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवाप्नुयात्
Markandeya uvacha
Ashvamedhasahasram cha satyam cha tulaya dhritam
Nabhijanami yadyasya satyasyardhamavapnuyat
23.15
भीष्म उवाच
इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः
Bhishma uvacha
Ityuktva te jagmurashu chatvaromitatejasah
Prithivi kashyapognishcha prakrishtayushcha bhargavah
23.16
युधिष्ठिर उवाच
यदिदं ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः
भुक्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत्
Yudhishthira uvacha
Yadidam brahmana loke vratino bhunjate havih
Bhuktam brahmanakamaya katham tatsukritam bhavet
23.17
भीष्म उवाच
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते
Bhishma uvacha
Adishtino ye rajendra brahmana vedaparagah
Bhunjate brahmakamaya vratalupta bhavanti te
23.18
युधिष्ठिर उवाच
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः
किं निश्चितं भवेत्तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Anekantam bahudvaram dharmamahurmanishinah
Kim nishchitam bhavettatra tanme bruhi pitamaha
23.19
भीष्म उवाच
अहिंसा सत्यमक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्
Bhishma uvacha
Ahinsa satyamakrodha anrishansyam damastatha
Arjavam chaiva rajendra nishchitam dharmalakshanam
23.20
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्
अनाचरन्तस्तद्धर्मं संकरे निरताः प्रभो
Ye tu dharmam prashansantashcharanti prithivimimam
Anacharantastaddharmam sankare niratah prabho
23.21
तेभ्यो रत्नं हिरण्यं वा गामश्वान्वा ददाति यः
दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमाश्रितः
Tebhyo ratnam hiranyam va gamashvanva dadati yah
Dasha varshani vishtham sa bhunkte nirayamashritah
23.22
मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम्
कृतं कर्माकृतं चापि रागमोहेन जल्पताम्
Medanam pulkasanam cha tathaivantavasayinam
Kritam karmakritam chapi ragamohena jalpatam
23.23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे
ददतीह न राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान्
Vaishvadevam cha ye mudha vipraya brahmacharine
Dadatiha na rajendra te lokanbhunjateshubhan
23.24
युधिष्ठिर उवाच
किं परं ब्रह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम्
किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kim param brahmacharyasya kim param dharmalakshanam
Kim cha shreshthatamam shaucham tanme bruhi pitamaha
23.25
भीष्म उवाच
ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम्
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम्
Bhishma uvacha
Brahmacharyam param tata madhumansasya varjanam
Maryadayam sthito dharmah shamah shauchasya lakshanam
23.26
युधिष्ठिर उवाच
कस्मिन्काले चरेद्धर्मं कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत्
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kasminkale chareddharmam kasminkalerthamacharet
Kasminkale sukhi cha syattanme bruhi pitamaha
23.27
भीष्म उवाच
काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम्
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम्
Bhishma uvacha
Kalyamartham nisheveta tato dharmamanantaram
Pashchatkamam nisheveta na cha gachchhetprasangitam
23.28
ब्राह्मणांश्चाभिमन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत्
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः
Brahmananshchabhimanyeta gurunshchapyabhipujayet
Sarvabhutanulomashcha mridushilah priyanvadah
23.29
अधिकारे यदनृतं राजगामि च पैशुनम्
गुरोश्चालीककरणं समं तद्ब्रह्महत्यया
Adhikare yadanritam rajagami cha paishunam
Guroshchalikakaranam samam tadbrahmahatyaya
23.30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात्तथैव च
भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं यो निषेवते
Praharenna narendreshu na gam hanyattathaiva cha
Bhrunahatyasamam chaitadubhayam yo nishevate
23.31
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत्
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया
Nagnim parityajejjatu na cha vedanparityajet
Na cha brahmanamakroshetsamam tadbrahmahatyaya
23.32
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम्
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kidrishah sadhavo viprah kebhyo dattam mahaphalam
Kidrishanam cha bhoktavyam tanme bruhi pitamaha
23.33
भीष्म उवाच
अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्
Bhishma uvacha
Akrodhana dharmaparah satyanitya dame ratah
Tadrishah sadhavo viprastebhyo dattam mahaphalam
23.34
अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्
Amaninah sarvasaha drishtartha vijitendriyah
Sarvabhutahita maitrastebhyo dattam mahaphalam
23.35
अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम्
Alubdhah shuchayo vaidya hrimantah satyavadinah
Svakarmanirata ye cha tebhyo dattam mahaphalam
23.36
साङ्गांश्च चतुरो वेदान्योऽधीयीत द्विजर्षभः
षड्भ्यो निवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः
Sanganshcha chaturo vedanyodhiyita dvijarshabhah
Shadbhyo nivrittah karmabhyastam patramrishayo viduh
23.37
ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः
Ye tvevangunajatiyastebhyo dattam mahaphalam
Sahasragunamapnoti gunarhaya pradayakah
23.38
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः
तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजर्षभः
Pragyashrutabhyam vrittena shilena cha samanvitah
Tarayeta kulam kritsnamekopiha dvijarshabhah
23.39
गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत्
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति
Gamashvam vittamannam va tadvidhe pratipadayet
Dravyani chanyani tatha pretyabhave na shochati
23.40
तारयेत कुलं कृत्स्नमेकोऽपीह द्विजोत्तमः
किमङ्ग पुनरेकं वै तस्मात्पात्रं समाचरेत्
Tarayeta kulam kritsnamekopiha dvijottamah
Kimanga punarekam vai tasmatpatram samacharet
23.41
निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसंमतम्
दूरादानाययेत्कृत्ये सर्वतश्चाभिपूजयेत्
Nishamya cha gunopetam brahmanam sadhusammatam
Duradanayayetkritye sarvatashchabhipujayet