UtshovChapter 2
2.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya sarvashastravisharada
Shrutam me mahadakhyanamidam matimatam vara
2.2
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप
कथ्यमानं त्वया किंचित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Bhuyastu shrotumichchhami dharmarthasahitam nripa
Kathyamanam tvaya kinchittanme vyakhyatumarhasi
2.3
केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः
इत्येतत्सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव
Kena mrityurgrihasthena dharmamashritya nirjitah
Ityetatsarvamachakshva tattvena mama parthiva
2.4
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Yatha mrityurgrihasthena dharmamashritya nirjitah
2.5
मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः
Manoh prajapate rajannikshvakurabhavatsutah
Tasya putrashatam jagye nripateh suryavarchasah
2.6
दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः
Dashamastasya putrastu dashashvo nama bharata
Mahishmatyamabhudraja dharmatma satyavikramah
2.7
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः
Dashashvasya sutastvasidraja paramadharmikah
Satye tapasi dane cha yasya nityam ratam manah
2.8
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा
Madirashva iti khyatah prithivyam prithivipatih
Dhanurvede cha vede cha nirato yobhavatsada
2.9
मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः
महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः
Madirashvasya putrastu dyutimannama parthivah
Mahabhago mahateja mahasattvo mahabalah
2.10
पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत्सुवीरो नाम पार्थिवः
धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः
Putro dyutimatastvasitsuviro nama parthivah
Dharmatma koshavanshchapi devaraja ivaparah
2.11
सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसंग्रामदुर्जयः
दुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः
Suvirasya tu putrobhutsarvasangramadurjayah
Durjayetyabhivikhyatah sarvashastravisharadah
2.12
दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः
दुर्योधनो नाम महान्राजासीद्राजसत्तम
Durjayasyendravapushah putrognisadrishadyutih
Duryodhano nama mahanrajasidrajasattama
2.13
तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः
विषयश्च प्रभावश्च तुल्यमेवाभ्यवर्तत
Tasyendrasamaviryasya sangrameshvanivartinah
Vishayashcha prabhavashcha tulyamevabhyavartata
2.14
रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत्
Ratnairdhanaishcha pashubhih sasyaishchapi prithagvidhaih
Nagaram vishayashchasya pratipurnam tadabhavat
2.15
न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः
व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित्
Na tasya vishaye chabhutkripano napi durgatah
Vyadhito va krisho vapi tasminnabhunnarah kvachit
2.16
सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः
Sudakshino madhuravaganasuyurjitendriyah
Dharmatma chanrishansashcha vikrantothavikatthanah
2.17
यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः
Yajva vadanyo medhavi brahmanyah satyasangarah
Na chavamanta data cha vedavedangaparagah
2.18
तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा
चकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत
Tam narmada devanadi punya shitajala shiva
Chakame purushashreshtham svena bhavena bharata
2.19
तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना
Tasya jagye tada nadyam kanya rajivalochana
Namna sudarshana rajanrupena cha sudarshana
2.20
तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर
दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी
Tadrigrupa na narishu bhutapurva yudhishthira
Duryodhanasuta yadrigabhavadvaravarnini
2.21
तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम्
भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद्वरयामास तं नृपम्
Tamagnishchakame sakshadrajakanyam sudarshanam
Bhutva cha brahmanah sakshadvarayamasa tam nripam
2.22
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः
न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम्
Daridrashchasavarnashcha mamayamiti parthivah
Na ditsati sutam tasmai tam vipraya sudarshanam
2.23
ततोऽस्य वितते यज्ञे नष्टोऽभूद्धव्यवाहनः
ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमाहर्त्विजस्तदा
Tatosya vitate yagye nashtobhuddhavyavahanah
Tato duryodhano raja vakyamahartvijastada
2.24
दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाः
येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव
Dushkritam mama kim nu syadbhavatam va dvijarshabhah
Yena nasham jagamagnih kritam kupurusheshviva
2.25
न ह्यल्पं दुष्कृतं नोऽस्ति येनाग्निर्नाशमागतः
भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम्
Na hyalpam dushkritam nosti yenagnirnashamagatah
Bhavatam vatha va mahyam tattvenaitadvimrishyatam
2.26
एतद्राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ
नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः
Etadragyo vachah shrutva vipraste bharatarshabha
Niyata vagyatashchaiva pavakam sharanam yayuh
2.27
तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनः
स्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः
Tandarshayamasa tada bhagavanhavyavahanah
Svam rupam diptimatkritva sharadarkasamadyutih
2.28
ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान्
वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति
Tato mahatma tanaha dahano brahmanarshabhan
Varayamyatmanorthaya duryodhanasutamiti
2.29
ततस्ते काल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना
Tataste kalyamutthaya tasmai ragye nyavedayan
Brahmana vismitah sarve yaduktam chitrabhanuna
2.30
ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम्
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्
Tatah sa raja tachchhrutva vachanam brahmavadinam
Avapya paramam harsham tatheti praha buddhiman
2.31
प्रायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम्
नित्यं सांनिध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति
तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम्
Prayachata nripah shulkam bhagavantam vibhavasum
Nityam sannidhyamiha te chitrabhano bhavediti
Tamaha bhagavanagnirevamastviti parthivam
2.32
ततः सांनिध्यमध्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः
दृष्टं हि सहदेवेन दिशो विजयता तदा
Tatah sannidhyamadhyapi mahishmatyam vibhavasoh
Drishtam hi sahadevena disho vijayata tada
2.33
ततस्तां समलंकृत्य कन्यामहतवाससम्
ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने
Tatastam samalankritya kanyamahatavasasam
Dadau duryodhano raja pavakaya mahatmane
2.34
प्रतिजग्राह चाग्निस्तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम्
विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे
Pratijagraha chagnistam rajaputrim sudarshanam
Vidhina vedadrishtena vasordharamivadhvare
2.35
तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया
अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं तस्यां समादधे
Tasya rupena shilena kulena vapusha shriya
Abhavatpritimanagnirgarbham tasyam samadadhe
2.36
तस्यां समभवत्पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः
शिशुरेवाध्यगात्सर्वं स च ब्रह्म सनातनम्
Tasyam samabhavatputro namnagneyah sudarshanah
Shishurevadhyagatsarvam sa cha brahma sanatanam
2.37
अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः
तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत्
Athaughavannama nripo nrigasyasitpitamahah
Tasyapyoghavati kanya putrashchaugharathobhavat
2.38
तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम्
सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्
Tamoghavandadau tasmai svayamoghavatim sutam
Sudarshanaya vidushe bharyarthe devarupinim
2.39
स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः
कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः
Sa grihasthashramaratastaya saha sudarshanah
Kurukshetrevasadrajannoghavatya samanvitah
2.40
गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो
प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशां पते
Grihasthashchavajeshyami mrityumityeva sa prabho
Pratigyamakaroddhimandiptateja visham pate
2.41
तामथौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत्
अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन
Tamathaughavatim rajansa pavakasutobravit
Atitheh pratikulam te na kartavyam kathanchana
2.42
येन येन च तुष्येत नित्यमेव त्वयातिथिः
अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा
Yena yena cha tushyeta nityameva tvayatithih
Apyatmanah pradanena na te karya vicharana
2.43
एतद्व्रतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते
गृहस्थानां हि सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्
Etadvratam mama sada hridi samparivartate
Grihasthanam hi sushroni natithervidyate param
2.44
प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने
इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा
Pramanam yadi vamoru vachaste mama shobhane
Idam vachanamavyagra hridi tvam dharayeh sada
2.45
निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहितेऽनघे
नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव
Nishkrante mayi kalyani tatha sannihitenaghe
Natithistevamantavyah pramanam yadyaham tava
2.46
तमब्रवीदोघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः
न मे त्वद्वचनात्किंचिदकर्तव्यं कथंचन
Tamabravidoghavati yata murdhni kritanjalih
Na me tvadvachanatkinchidakartavyam kathanchana
2.47
जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम्
पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा
Jigishamanam tu grihe tada mrityuh sudarshanam
Prishthatonvagamadrajanrandhranveshi tada sada
2.48
इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्निपुत्रे सुदर्शने
अतिथिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा
Idhmartham tu gate tasminnagniputre sudarshane
Atithirbrahmanah shrimanstamahaughavatim tada
2.49
आतिथ्यं दत्तमिच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनि
प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः
Atithyam dattamichchhami tvayadya varavarnini
Pramanam yadi dharmaste grihasthashramasammatah
2.50
इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी
विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशां पते
Ityukta tena viprena rajaputri yashasvini
Vidhina pratijagraha vedoktena visham pate
2.51
आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये
प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते
Asanam chaiva padyam cha tasmai dattva dvijataye
Provachaughavati vipram kenarthah kim dadami te
2.52
तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम्
त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तदाचर
Tamabravittato vipro rajaputrim sudarshanam
Tvaya mamarthah kalyani nirvishanke tadachara
2.53
यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः
प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम्
Yadi pramanam dharmaste grihasthashramasammatah
Pradanenatmano ragyi kartumarhasi me priyam
2.54
तथा संछन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया
नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे वरं द्विजः
Tatha sanchhandyamanonyairipsitairnripakanyaya
Nanyamatmapradanatsa tasya vavre varam dvijah
2.55
सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः
तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम्
Sa tu rajasuta smritva bharturvachanamaditah
Tatheti lajjamana sa tamuvacha dvijarshabham
2.56
ततो रहः स विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह
संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः
Tato rahah sa viprarshih sa chaivopavivesha ha
Sansmritya bharturvachanam grihasthashramakankshinah
2.57
अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत्
मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः
Athedhmansamupadaya sa pavakirupagamat
Mrityuna raudrabhavena nityam bandhurivanvitah
2.58
ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा
तामाजुहावौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत्
Tatastvashramamagamya sa pavakasutastada
Tamajuhavaughavatim kvasi yateti chasakrit
2.59
तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा
कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती
Tasmai prativachah sa tu bhartre na pradadau tada
Karabhyam tena viprena sprishta bhartrivrata sati
2.60
उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च
तूष्णींभूताभवत्साध्वी न चोवाचाथ किंचन
Uchchhishtasmiti manvana lajjita bhartureva cha
Tushnimbhutabhavatsadhvi na chovachatha kinchana
2.61
अथ तां पुनरेवेदं प्रोवाच स सुदर्शनः
क्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किमतो मम
Atha tam punarevedam provacha sa sudarshanah
Kva sa sadhvi kva sa yata gariyah kimato mama
2.62
पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता
कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा
Pativrata satyashila nityam chaivarjave rata
Katham na pratyudetyadya smayamana yatha pura
2.63
उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम्
अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके ब्राह्मणं च माम्
Utajasthastu tam viprah pratyuvacha sudarshanam
Atithim viddhi sampraptam pavake brahmanam cha mam
2.64
अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम
तैस्तैरतिथिसत्कारैरार्जवेऽस्या दृढं मनः
Anaya chhandyamanoham bharyaya tava sattama
Taistairatithisatkarairarjavesya dridham manah
2.65
अनेन विधिना सेयं मामर्चति शुभानना
अनुरूपं यदत्राद्य तद्भवान्वक्तुमर्हति
Anena vidhina seyam mamarchati shubhanana
Anurupam yadatradya tadbhavanvaktumarhati
2.66
कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वयात्
हीनप्रतिज्ञमत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन्
Kutamudgarahastastu mrityustam vai samanvayat
Hinapratigyamatrainam vadhishyamiti chintayan
2.67
सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा
त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम्
Sudarshanastu manasa karmana chakshusha gira
Tyaktershyastyaktamanyushcha smayamanobravididam
2.68
सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम
गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः संप्राप्तातिथिपूजनम्
Suratam testu vipragrya pritirhi parama mama
Grihasthasya hi dharmogryah sampraptatithipujanam
2.69
अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति
नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः
Atithih pujito yasya grihasthasya tu gachchhati
Nanyastasmatparo dharma iti prahurmanishinah
2.70
प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु
अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम्
Prana hi mama darashcha yachchanyadvidyate vasu
Atithibhyo maya deyamiti me vratamahitam
2.71
निःसंदिग्धं मया वाक्यमेतत्ते समुदाहृतम्
तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे
Nihsandigdham maya vakyametatte samudahritam
Tenaham vipra satyena svayamatmanamalabhe
2.72
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश
Prithivi vayurakashamapo jyotishcha panchamam
Buddhiratma manah kalo dishashchaiva guna dasha
2.73
नित्यमेते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः
सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर
Nityamete hi pashyanti dehinam dehasanshritah
Sukritam dushkritam chapi karma dharmabhritam vara
2.74
यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता
तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा
Yathaisha nanrita vani mayadya samudahrita
Tena satyena mam devah palayantu dahantu va
2.75
ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत
असकृत्सत्यमित्येव नैतन्मिथ्येति सर्वशः
Tato nadah samabhavaddikshu sarvasu bharata
Asakritsatyamityeva naitanmithyeti sarvashah
2.76
उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः
वपुषा खं च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः
Utajattu tatastasmannishchakrama sa vai dvijah
Vapusha kham cha bhumim cha vyapya vayurivodyatah
2.77
स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रीँल्लोकाननुनादयन्
उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः
Svarena viprah shaikshena trinllokananunadayan
Uvacha chainam dharmagyam purvamamantrya namatah
2.78
धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ
प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि
Dharmohamasmi bhadram te jigyasartham tavanagha
Praptah satyam cha te gyatva pritirme parama tvayi
2.79
विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति
रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः
Vijitashcha tvaya mrityuryoyam tvamanugachchhati
Randhranveshi tava sada tvaya dhritya vashikritah
2.80
न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित्पुरुषोत्तम
पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत
Na chasti shaktistrailokye kasyachitpurushottama
Pativratamimam sadhvim tavodvikshitumapyuta
2.81
रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पतिव्रतगुणैस्तथा
अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत्
Rakshita tvadgunairesha pativratagunaistatha
Adhrishya yadiyam bruyattatha tannanyatha bhavet
2.82
एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी
पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति
Esha hi tapasa svena sanyukta brahmavadini
Pavanartham cha lokasya sarichchhreshtha bhavishyati
2.83
अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति
शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः
Ardhenaughavati nama tvamardhenanuyasyati
Sharirena mahabhaga yogo hyasya vashe sthitah
2.84
अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान्
यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान्
Anaya saha lokanshcha gantasi tapasarjitan
Yatra navrittimabhyeti shashvatanstansanatanan
2.85
अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे
निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम्
Anena chaiva dehena lokanstvamabhipatsyase
Nirjitashcha tvaya mrityuraishvaryam cha tavottamam
2.86
पञ्च भूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोभवः
गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ
Pancha bhutanyatikrantah svaviryachcha manobhavah
Grihasthadharmenanena kamakrodhau cha te jitau
2.87
स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः
तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या विनिर्जिताः
Sneho ragashcha tandri cha moho drohashcha kevalah
Tava shushrushaya rajanrajaputrya vinirjitah
2.88
भीष्म उवाच
शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम्
युक्तं प्रगृह्य भगवान्व्यवसायो जगाम तम्
Bhishma uvacha
Shuklanam tu sahasrena vajinam rathamuttamam
Yuktam pragrihya bhagavanvyavasayo jagama tam
2.89
मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च
बुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च
Mrityuratma cha lokashcha jita bhutani pancha cha
Buddhih kalo mano vyoma kamakrodhau tathaiva cha
2.90
तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै
ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय
Tasmadgrihashramasthasya nanyaddaivatamasti vai
Ritetithim naravyaghra manasaitadvicharaya
2.91
अतिथिः पूजितो यस्य ध्यायते मनसा शुभम्
न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीषिणः
Atithih pujito yasya dhyayate manasa shubham
Na tatkratushatenapi tulyamahurmanishinah
2.92
पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत्
स दत्त्वा सुकृतं तस्य क्षपयेत ह्यनर्चितः
Patram tvatithimasadya shiladhyam yo na pujayet
Sa dattva sukritam tasya kshapayeta hyanarchitah
2.93
एतत्ते कथितं पुत्र मयाख्यानमनुत्तमम्
यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराभवत्
Etatte kathitam putra mayakhyanamanuttamam
Yatha hi vijito mrityurgrihasthena purabhavat
2.94
धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम्
बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम्
Dhanyam yashasyamayushyamidamakhyanamuttamam
Bubhushatabhimantavyam sarvadushcharitapaham
2.95
य इदं कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत
सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्
Ya idam kathayedvidvanahanyahani bharata
Sudarshanasya charitam punyanllokanavapnuyat