UtshovChapter 12
12.1
युधिष्ठिर उवाच
स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत्
एतन्मे संशयं राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Stripunsayoh samprayoge sparshah kasyadhiko bhavet
Etanme sanshayam rajanyathavadvaktumarhasi
12.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Bhangashvanena shakrasya yatha vairamabhutpura
12.3
पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः
अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत्
Pura bhangashvano nama rajarshiratidharmikah
Aputrah sa naravyaghra putrartham yagyamaharat
12.4
अग्निष्टुं नाम राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः
प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते
Agnishtum nama rajarshirindradvishtam mahabalah
Prayashchitteshu martyanam putrakamasya cheshyate
12.5
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः
अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः
Indro gyatva tu tam yagyam mahabhagah sureshvarah
Antaram tasya rajarsheranvichchhanniyatatmanah
12.6
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयामटतो नृप
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत्
Kasyachittvatha kalasya mrigayamatato nripa
Idamantaramityeva shakro nripamamohayat
12.7
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः
न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा
Ekashvena cha rajarshirbhranta indrena mohitah
Na dishovindata nripah kshutpipasarditastada
12.8
इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपः
सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा
सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम्
Itashchetashcha vai dhavanshramatrishnardito nripah
Saropashyatsuruchiram purnam paramavarina
Sovagahya sarastata payayamasa vajinam
12.9
अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः
अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वमवाप ह
Atha pitodakam soshvam vrikshe baddhva nripottamah
Avagahya tatah snato raja stritvamavapa ha
12.10
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः
Atmanam strikritam drishtva vridito nripasattamah
Chintanugatasarvatma vyakulendriyachetanah
12.11
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम्
अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतमौरसम्
Arohishye katham tvashvam katham yasyami vai puram
Agnishtum nama ishtam me putranam shatamaurasam
12.12
जातं महाबलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम्
दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च
Jatam mahabalanam vai tanpravakshyami kim tvaham
Dareshu chasmadiyeshu paurajanapadeshu cha
12.13
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः
व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः
Mridutvam cha tanutvam cha viklavatvam tathaiva cha
Striguna rishibhih prokta dharmatattvarthadarshibhih
Vyayamah karkashatvam cha viryam cha purushe gunah
12.14
पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत्
स्त्रीभावात्कथमश्वं तु पुनरारोढुमुत्सहे
Paurusham vipranashtam me stritvam kenapi mebhavat
Stribhavatkathamashvam tu punararodhumutsahe
12.15
महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः
पुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम
Mahata tvatha khedena aruhyashvam naradhipah
Punarayatpuram tata stribhuto nripasattama
12.16
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते
किं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः
Putra darashcha bhrityashcha paurajanapadashcha te
Kim nvidam tviti vigyaya vismayam paramam gatah
12.17
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः
मृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम्
उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः
Athovacha sa rajarshih stribhuto vadatam varah
Mrigayamasmi niryato balaih parivrito dridham
Udbhrantah pravisham ghoramatavim daivamohitah
12.18
अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः
सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम्
Atavyam cha sughorayam trishnarto nashtachetanah
Sarah suruchiraprakhyamapashyam pakshibhirvritam
12.19
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः
अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च
Tatravagadhah stribhuto vyaktam daivanna sanshayah
Atripta iva putranam daranam cha dhanasya cha
12.20
उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः
संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः
अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः
Uvacha putranshcha tatah stribhutah parthivottamah
Sampritya bhujyatam rajyam vanam yasyami putrakah
Abhishichya sa putranam shatam raja vanam gatah
12.21
तामाश्रमे स्त्रियं तात तापसोऽभ्यवपद्यत
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेऽप्यभवच्छतम्
Tamashrame striyam tata tapasobhyavapadyata
Tapasenasya putranamashramepyabhavachchhatam
12.22
अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रानभाषत
पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः
Atha sa tansutangrihya purvaputranabhashata
Purushatve suta yuyam stritve cheme shatam sutah
12.23
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः
सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा
Ekatra bhujyatam rajyam bhratribhavena putrakah
Sahita bhratarastetha rajyam bubhujire tada
12.24
तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम्
चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः
उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया
Tandrishtva bhratribhavena bhunjananrajyamuttamam
Chintayamasa devendro manyunabhipariplutah
Upakarosya rajarsheh krito napakritam maya
12.25
ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः
भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्
Tato brahmanarupena devarajah shatakratuh
Bhedayamasa tangatva nagaram vai nripatmajan
12.26
भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितुः सुताः
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः
Bhratrinam nasti saubhratram yepyekasya pituh sutah
Rajyahetorvivaditah kashyapasya surasurah
12.27
यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः
Yuyam bhangashvanapatyastapasasyetare sutah
Kashyapasya surashchaiva asurashcha sutastatha
Yushmakam paitrikam rajyam bhujyate tapasatmajaih
12.28
इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन्
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह
Indrena bheditaste tu yuddhenyonyamapatayan
Tachchhrutva tapasi chapi santapta praruroda ha
12.29
ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत
केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने
Brahmanachchhadmanabhyetya tamindrothanvaprichchhata
Kena duhkhena santapta rodishi tvam varanane
12.30
ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमब्रवीत्
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते
Brahmanam tu tato drishtva sa stri karunamabravit
Putranam dve shate brahmankalena vinipatite
12.31
अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया
समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम
Aham rajabhavam vipra tatra putrashatam maya
Samutpannam surupanam vikrantanam dvijottama
12.32
कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने
अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम
पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः
Kadachinmrigayam yata udbhranto gahane vane
Avagadhashcha sarasi stribhuto brahmanottama
Putranrajye pratishthapya vanamasmi tato gatah
12.33
स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना
आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतास्ते नगरं मया
Striyashcha me putrashatam tapasena mahatmana
Ashrame janitam brahmannitaste nagaram maya
12.34
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज
एतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता
Tesham cha vairamutpannam kalayogena vai dvija
Etachchhochami viprendra daivenabhiparipluta
12.35
इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः
पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्
Indrastam duhkhitam drishtva abravitparusham vachah
Pura suduhsaham bhadre mama duhkham tvaya kritam
12.36
इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनादृत्य दुर्मते
इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया
Indradvishtena yajata mamanadritya durmate
Indrohamasmi durbuddhe vairam te yatitam maya
12.37
इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः
प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः
इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि
Indram tu drishtva rajarshih padayoh shirasa gatah
Prasida tridashashreshtha putrakamena sa kratuh
Ishtastridashashardula tatra me kshantumarhasi
12.38
प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ
पुत्रा वै कतमे राजञ्जीवन्तु तव शंस मे
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन्
Pranipatena tasyendrah paritushto varam dadau
Putra vai katame rajanjivantu tava shansa me
Stribhutasya hi ye jatah purushasyatha yebhavan
12.39
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः
स्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव
Tapasi tu tatah shakramuvacha prayatanjalih
Stribhutasya hi ye jataste me jivantu vasava
12.40
इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः
पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव
Indrastu vismito hrishtah striyam paprachchha tam punah
Purushotpadita ye te katham dveshyah sutastava
12.41
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम्
कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि
Stribhutasya hi ye jatah snehastebhyodhikah katham
Karanam shrotumichchhami tanme vaktumiharhasi
12.42
स्त्र्युवाच
स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै
तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै
Stryuvacha
Striyastvabhyadhikah sneho na tatha purushasya vai
Tasmatte shakra jivantu ye jatah strikritasya vai
12.43
भीष्म उवाच
एवमुक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह
सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि
Bhishma uvacha
Evamukte tatastvindrah prito vakyamuvacha ha
Sarva eveha jivantu putraste satyavadini
12.44
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत
पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसि
Varam cha vrinu rajendra yam tvamichchhasi suvrata
Purushatvamatha stritvam matto yadabhikankshasi
12.45
स्त्र्युवाच
स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वयि वासव
Stryuvacha
Stritvameva vrine shakra prasanne tvayi vasava
12.46
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो
Evamuktastu devendrastam striyam pratyuvacha ha
Purushatvam katham tyaktva stritvam rochayase vibho
12.47
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः
स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा
एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम्
Evamuktah pratyuvacha stribhuto rajasattamah
Striyah purushasanyoge pritirabhyadhika sada
Etasmatkaranachchhakra stritvameva vrinomyaham
12.48
रमे चैवाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम
स्त्रीभावेन हि तुष्टोऽस्मि गम्यतां त्रिदशाधिप
Rame chaivadhikam stritve satyam vai devasattama
Stribhavena hi tushtosmi gamyatam tridashadhipa
12.49
एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः
एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते
Evamastviti choktva tamaprichchhya tridivam gatah
Evam striya maharaja adhika pritiruchyate