UtshovChapter 9
9.1
युधिष्ठिर उवाच
मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनःश्रोत्रेऽन्तरात्मनि
धारयित्वापि ते श्रुत्वा रोचतां वचनं मम
Yudhishthira uvacha
Muhurtam tavadekagro manahshrotrentaratmani
Dharayitvapi te shrutva rochatam vachanam mama
9.2
सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः
गच्छेयं तद्गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत
Sarthagamyamaham margam na jatu tvatkrite punah
Gachchheyam tadgamishyami hitva gramyasukhanyuta
9.3
क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्थाः कोऽस्तीति पृच्छ माम्
अथ वा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु
Kshemyashchaikakina gamyah panthah kostiti prichchha mam
Atha va nechchhasi prashtumaprichchhannapi me shrinu
9.4
हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह
Hitva gramyasukhacharam tapyamano mahattapah
Aranye phalamulashi charishyami mrigaih saha
9.5
जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन्
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः
Juhvanognim yathakalamubhau kalavupasprishan
Krishah parimitaharashcharmachirajatadharah
9.6
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः
तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन्
Shitavatatapasahah kshutpipasashramakshamah
Tapasa vidhidrishtena shariramupashoshayan
9.7
मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्नुच्चावचा गिरः
मुदितानामरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम्
Manahkarnasukha nityam shrinvannuchchavacha girah
Muditanamaranyeshu vasatam mrigapakshinam
9.8
आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम्
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः
Ajighranpeshalangandhanphullanam vrikshavirudham
Nanarupanvane pashyanramaniyanvanaukasah
9.9
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम्
Vanaprasthajanasyapi darshanam kulavasinah
Napriyanyacharishyami kim punargramavasinam
9.10
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्
Ekantashili vimrishanpakvapakvena vartayan
Pitrindevanshcha vanyena vagbhiradbhishcha tarpayan
9.11
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम्
Evamaranyashastranamugramugrataram vidhim
Sevamanah pratikshishye dehasyasya samapanam
9.12
अथ वैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ
चरन्भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम्
Atha vaikohamekahamekaikasminvanaspatau
Charanbhaikshyam munirmundah kshapayishye kalevaram
9.13
पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः
Pansubhih samavachchhannah shunyagarapratishrayah
Vrikshamulaniketo va tyaktasarvapriyapriyah
9.14
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
Na shochanna prahrishyanshcha tulyanindatmasanstutih
Nirashirnirmamo bhutva nirdvandvo nishparigrahah
9.15
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु केनचित्
Atmaramah prasannatma jadandhabadhirakritih
Akurvanah paraih kanchitsanvidam jatu kenachit
9.16
जङ्गमाजङ्गमान्सर्वान्नविहिंसंश्चतुर्विधान्
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति
Jangamajangamansarvannavihinsanshchaturvidhan
Prajah sarvah svadharmasthah samah pranabhritah prati
9.17
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः
Na chapyavahasankanchinna kurvanbhrukutim kvachit
Prasannavadano nityam sarvendriyasusanyatah
9.18
अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं व्रजन्येनैव केनचित्
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः
Aprichchhankasyachinmargam vrajanyenaiva kenachit
Na desham na disham kanchidgantumichchhanvisheshatah
9.19
गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन्
ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्जकः
Gamane nirapekshashcha pashchadanavalokayan
Rijuh pranihito gachchhanstrasasthavaravarjakah
9.20
स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि
द्वंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन्
Svabhavastu prayatyagre prabhavantyashananyapi
Dvandvani cha viruddhani tani sarvanyachintayan
9.21
अल्पं वास्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातु चित्
अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन्
Alpam vasvadu va bhojyam purvalabhena jatu chit
Anyeshvapi charanllabhamalabhe sapta purayan
9.22
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके
Vidhume nyastamusale vyangare bhuktavajjane
Atitapatrasanchare kale vigatabhikshuke
9.23
एककालं चरन्भैक्ष्यं गृहे द्वे चैव पञ्च च
स्पृहापाशान्विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम्
Ekakalam charanbhaikshyam grihe dve chaiva pancha cha
Sprihapashanvimuchyaham charishyami mahimimam
9.24
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्
जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्
Na jijivishuvatkinchinna mumurshuvadacharan
Jivitam maranam chaiva nabhinandanna cha dvishan
9.25
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः
Vasyaikam takshato bahum chandanenaikamukshatah
Nakalyanam na kalyanam chintayannubhayostayoh
9.26
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः
Yah kashchijjivata shakyah kartumabhyudayakriyah
Sarvastah samabhityajya nimeshadivyavasthitah
9.27
तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
सुपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः
Teshu nityamasaktashcha tyaktasarvendriyakriyah
Suparityaktasankalpah sunirniktatmakalmashah
9.28
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः
Vimuktah sarvasangebhyo vyatitah sarvavagurah
Na vashe kasyachittishthansadharma matarishvanah
9.29
वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम्
तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः
Vitaragashcharannevam tushtim prapsyami shashvatim
Trishnaya hi mahatpapamagyanadasmi karitah
9.30
कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम बिभ्रति
Kushalakushalanyeke kritva karmani manavah
Karyakaranasanshlishtam svajanam nama bibhrati
9.31
आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम्
प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत्
Ayushonte prahayedam kshinaprayam kalevaram
Pratigrihnati tatpapam kartuh karmaphalam hi tat
9.32
एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत्
समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान्
Evam sansarachakresminvyaviddhe rathachakravat
Sameti bhutagramoyam bhutagramena karyavan
9.33
जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरुपद्रुतम्
असारमिममस्वन्तं संसारं त्यजतः सुखम्
Janmamrityujaravyadhivedanabhirupadrutam
Asaramimamasvantam sansaram tyajatah sukham
9.34
दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु
को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित्
Divah patatsu deveshu sthanebhyashcha maharshishu
Ko hi nama bhavenarthi bhavetkaranatattvavit
9.35
कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम्
पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते
Kritva hi vividham karma tattadvividhalakshanam
Parthivairnripatih svalpaih karanaireva badhyate
9.36
तस्मात्प्रज्ञामृतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम्
तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम्
Tasmatpragyamritamidam chiranmam pratyupasthitam
Tatprapya prarthaye sthanamavyayam shashvatam dhruvam
9.37
एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः
Etaya satatam vrittya charannevamprakaraya
Deham sansthapayishyami nirbhayam margamasthitah