UtshovChapter 7
7.1
वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम्
Vaishampayana uvacha
Yudhishthirastu dharmatma shokavyakulachetanah
Shushocha duhkhasantaptah smritva karnam maharatham
7.2
आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः
Avishto duhkhashokabhyam nihshvasanshcha punah punah
Drishtvarjunamuvachedam vachanam shokakarshitah
7.3
यद्भैक्षमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम्
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम्
Yadbhaikshamacharishyama vrishnyandhakapure vayam
Gyatinnishpurushankritva nemam prapsyama durgatim
7.4
अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः
Amitra nah samriddhartha vrittarthah kuravah kila
Atmanamatmana hatva kim dharmaphalamapnumah
7.5
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्
धिगस्त्वमर्षं येनेमामापदं गमिता वयम्
Dhigastu kshatramacharam dhigastu balamaurasam
Dhigastvamarsham yenemamapadam gamita vayam
7.6
साधु क्षमा दमः शौचमवैरोध्यममत्सरः
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम्
Sadhu kshama damah shauchamavairodhyamamatsarah
Ahinsa satyavachanam nityani vanacharinam
7.7
वयं तु लोभान्मोहाच्च स्तम्भं मानं च संश्रिताः
इमामवस्थामापन्ना राज्यलेशबुभुक्षया
Vayam tu lobhanmohachcha stambham manam cha sanshritah
Imamavasthamapanna rajyaleshabubhukshaya
7.8
त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत्
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः
Trailokyasyapi rajyena nasmankashchitpraharshayet
Bandhavannihatandrishtva prithivyamamishaishinah
7.9
ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीसमान्
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः
Te vayam prithivihetoravadhyanprithivisaman
Samparityajya jivamo hinartha hatabandhavah
7.10
आमिषे गृध्यमानानामशुनां नः शुनामिव
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनः
Amishe gridhyamananamashunam nah shunamiva
Amisham chaiva no nashtamamishasya cha bhojinah
7.11
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः
न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः
Na prithivya sakalaya na suvarnasya rashibhih
Na gavashvena sarvena te tyajya ya ime hatah
7.12
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम्
Sanyuktah kamamanyubhyam krodhamarshasamanvitah
Mrityuyanam samaruhya gata vaivasvatakshayam
7.13
बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान्
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया
Bahu kalyanamichchhanta ihante pitarah sutan
Tapasa brahmacharyena vandanena titikshaya
7.14
उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति
Upavasaistathejyabhirvratakautukamangalaih
Labhante mataro garbhanstanmasandasha bibhrati
7.15
यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि
संभाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखम्
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः
Yadi svasti prajayante jata jivanti va yadi
Sambhavita jatabalaste dadyuryadi nah sukham
Iha chamutra chaiveti kripanah phalahetukah
7.16
तासामयं समारम्भो निवृत्तः केवलोऽफलः
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः
Tasamayam samarambho nivrittah kevalophalah
Yadasam nihatah putra yuvano mrishtakundalah
7.17
अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनवदाय च
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम्
Abhuktva parthivanbhoganrinanyanavadaya cha
Pitribhyo devatabhyashcha gata vaivasvatakshayam
7.18
यदैषामङ्ग पितरौ जातौ काममयाविव
संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः
Yadaishamanga pitarau jatau kamamayaviva
Sanjatabalarupeshu tadaiva nihata nripah
7.19
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः
न ते जन्मफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित्
Sanyuktah kamamanyubhyam krodhaharshasamanjasah
Na te janmaphalam kinchidbhoktaro jatu karhichit
7.20
पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि येऽहताः
ते वयं त्वधमाँल्लोकान्प्रपद्येम स्वकर्मभिः
Panchalanam kurunam cha hata eva hi yehatah
Te vayam tvadhamanllokanprapadyema svakarmabhih
7.21
वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या प्रत्यपत्स्महि
Vayamevasya lokasya vinashe karanam smritah
Dhritarashtrasya putrena nikritya pratyapatsmahi
7.22
सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः
मिथ्यावृत्तः स सततमस्मास्वनपकारिषु
Sadaiva nikritipragyo dveshta mayopajivanah
Mithyavrittah sa satatamasmasvanapakarishu
7.23
अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम्
न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम्
Anshakama vayam te cha na chasmabhirna tairjitam
Na tairbhukteyamavanirna naryo gitavaditam
7.24
नामात्यसमितौ कथ्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः
Namatyasamitau kathyam na cha shrutavatam shrutam
Na ratnani parardhyani na bhurna dravinagamah
7.25
ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः
धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः
Riddhimasmasu tam drishtva vivarno harinah krishah
Dhritarashtrasya nripateh saubalena niveditah
7.26
तं पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेनेऽनये स्थितम्
अनवेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा
असंशयं धृतराष्ट्रो यथैवाहं तथा गतः
Tam pita putragriddhitvadanumenenaye sthitam
Anavekshyaiva pitaram gangeyam viduram tatha
Asanshayam dhritarashtro yathaivaham tatha gatah
7.27
अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम्
पतितो यशसो दीप्ताद्घातयित्वा सहोदरान्
Aniyamyashuchim lubdham putram kamavashanugam
Patito yashaso diptadghatayitva sahodaran
7.28
इमौ वृद्धौ च शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः
अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि
Imau vriddhau cha shokagnau prakshipya sa suyodhanah
Asmatpradveshasanyuktah papabuddhih sadaiva hi
7.29
को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने
यथासावुक्तवान्क्षुद्रो युयुत्सुर्वृष्णिसंनिधौ
Ko hi bandhuh kulinah sanstatha bruyatsuhrijjane
Yathasavuktavankshudro yuyutsurvrishnisannidhau
7.30
आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः
प्रदहन्तो दिशः सर्वास्तेजसा भास्करा इव
Atmano hi vayam doshadvinashtah shashvatih samah
Pradahanto dishah sarvastejasa bhaskara iva
7.31
सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मन्त्रिप्रग्रहं गतः
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम्
अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यताम्
Sosmakam vairapurusho durmantripragraham gatah
Duryodhanakrite hyetatkulam no vinipatitam
Avadhyanam vadham kritva loke praptah sma vachyatam
7.32
कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापकारिणम्
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति
Kulasyasyantakaranam durmatim papakarinam
Raja rashtreshvaram kritva dhritarashtrodya shochati
7.33
हताः शूराः कृतं पापं विषयः स्वो विनाशितः
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां रुन्धयत्ययम्
Hatah shurah kritam papam vishayah svo vinashitah
Hatva no vigato manyuh shoko mam rundhayatyayam
7.34
धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते
त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः
Dhananjaya kritam papam kalyanenopahanyate
Tyagavanshcha punah papam nalam kartumiti shrutih
7.35
त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा
Tyagavanjanmamarane napnotiti shrutiryada
Praptavartma kritamatirbrahma sampadyate tada
7.36
स धनंजय निर्द्वंद्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप
Sa dhananjaya nirdvandvo munirgyanasamanvitah
Vanamamantrya vah sarvangamishyami parantapa
7.37
न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन
Na hi kritsnatamo dharmah shakyah praptumiti shrutih
Parigrahavata tanme pratyakshamarisudana
7.38
मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता
जन्मक्षयनिमित्तं च शक्यं प्राप्तुमिति श्रुतिः
Maya nisrishtam papam hi parigrahamabhipsata
Janmakshayanimittam cha shakyam praptumiti shrutih
7.39
स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको विज्वरस्तथा
Sa parigrahamutsrijya kritsnam rajyam tathaiva cha
Gamishyami vinirmukto vishoko vijvarastatha
7.40
प्रशाधि त्वमिमामुर्वीं क्षेमां निहतकण्टकाम्
न ममार्थोऽस्ति राज्येन न भोगैर्वा कुरूत्तम
Prashadhi tvamimamurvim kshemam nihatakantakam
Na mamarthosti rajyena na bhogairva kuruttama
7.41
एतावदुक्त्वा वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः
व्युपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत
Etavaduktva vachanam dharmarajo yudhishthirah
Vyuparamattatah parthah kaniyanpratyabhashata