UtshovChapter 66
66.1
युधिष्ठिर उवाच
श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह
Yudhishthira uvacha
Shruta me kathitah purvaishchatvaro manavashramah
Vyakhyanameshamachakshva prichchhato me pitamaha
66.2
भीष्म उवाच
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः
Bhishma uvacha
Viditah sarva eveha dharmastava yudhishthira
Yatha mama mahabaho viditah sadhusammatah
66.3
यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप
Yattu lingantaragatam prichchhase mam yudhishthira
Dharmam dharmabhritam shreshtha tannibodha naradhipa
66.4
सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम्
Sarvanyetani kaunteya vidyante manujarshabha
Sadhvacharapravrittanam chaturashramyakarmanam
66.5
अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर
समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत्
Akamadveshayuktasya dandanitya yudhishthira
Samekshinashcha bhuteshu bhaikshashramapadam bhavet
66.6
वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा
यथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्
Vettyadanavisargam yo nigrahanugrahau tatha
Yathoktavrittervirasya kshemashramapadam bhavet
66.7
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्
Gyatisambandhimitrani vyapannani yudhishthira
Samabhyuddharamanasya dikshashramapadam bhavet
66.8
आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान्
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्
Ahnikam bhutayagyanshcha pitriyagyanshcha manushan
Kurvatah partha vipulanvanyashramapadam bhavet
66.9
पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात्
दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत्
Palanatsarvabhutanam svarashtraparipalanat
Diksha bahuvidha ragyo vanyashramapadam bhavet
66.10
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम्
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्
Vedadhyayananityatvam kshamathacharyapujanam
Tathopadhyayashushrusha brahmashramapadam bhavet
66.11
अजिह्ममशठं मार्गं सेवमानस्य भारत
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्
Ajihmamashatham margam sevamanasya bharata
Sarvada sarvabhuteshu brahmashramapadam bhavet
66.12
वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्
Vanaprastheshu vipreshu traividyeshu cha bharata
Prayachchhatorthanvipulanvanyashramapadam bhavet
66.13
सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत
आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत्
Sarvabhuteshvanukrosham kurvatastasya bharata
Anrishansyapravrittasya sarvavastham padam bhavet
66.14
बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर
अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत्
Balavriddheshu kauravya sarvavastham yudhishthira
Anukrosham vidadhatah sarvavastham padam bhavet
66.15
बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह
शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्
Balatkriteshu bhuteshu paritranam kurudvaha
Sharanagateshu kauravya kurvangarhasthyamavaset
66.16
चराचराणां भूतानां रक्षामपि च सर्वशः
यथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्
Characharanam bhutanam rakshamapi cha sarvashah
Yatharhapujam cha sada kurvangarhasthyamavaset
66.17
ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम्
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत्तपः
Jyeshthanujyeshthapatninam bhratrinam putranaptrinam
Nigrahanugrahau partha garhasthyamiti tattapah
66.18
साधूनामर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम्
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्
Sadhunamarchaniyanam prajasu viditatmanam
Palanam purushavyaghra grihashramapadam bhavet
66.19
आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत
आददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर
Ashramasthani sarvani yastu veshmani bharata
Adaditeha bhojyena tadgarhasthyam yudhishthira
66.20
यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत्
आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम्
Yah sthitah purusho dharme dhatra srishte yatharthavat
Ashramanam sa sarvesham phalam prapnotyanuttamam
66.21
यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर
Yasminna nashyanti gunah kaunteya purushe sada
Ashramastham tamapyahurnarashreshtham yudhishthira
66.22
स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर
Sthanamanam vayomanam kulamanam tathaiva cha
Kurvanvasati sarveshu hyashrameshu yudhishthira
66.23
देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्
Deshadharmanshcha kaunteya kuladharmanstathaiva cha
Palayanpurushavyaghra raja sarvashrami bhavet
66.24
काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत्
Kale vibhutim bhutanamupaharanstathaiva cha
Arhayanpurushavyaghra sadhunamashrame vaset
66.25
दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी
Dashadharmagatashchapi yo dharmam pratyavekshate
Sarvalokasya kaunteya raja bhavati soshrami
66.26
ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः
पालिता यस्य विषये पादोंऽशस्तस्य भूपतेः
Ye dharmakushala loke dharmam kurvanti sadhavah
Palita yasya vishaye padonshastasya bhupateh
66.27
धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान्
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते
Dharmaramandharmaparanye na rakshanti manavan
Parthivah purushavyaghra tesham papam haranti te
66.28
ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ
Ye cha rakshasahayah syuh parthivanam yudhishthira
Te chaivanshaharah sarve dharme parakritenagha
66.29
सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम्
पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे
Sarvashramapade hyahurgarhasthyam diptanirnayam
Pavanam purushavyaghra yam vayam paryupasmahe
66.30
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम्
Atmopamastu bhuteshu yo vai bhavati manavah
Nyastadando jitakrodhah sa pretya labhate sukham
66.31
धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरा
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति
Dharmotthita sattvavirya dharmasetuvatakara
Tyagavatadhvaga shighra naustva santarayishyati
66.32
यदा निवृत्तः सर्वस्मात्कामो योऽस्य हृदि स्थितः
तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते
Yada nivrittah sarvasmatkamo yosya hridi sthitah
Tada bhavati sattvasthastato brahma samashnute
66.33
सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः
Suprasannastu bhavena yogena cha naradhipa
Dharmam purushashardula prapsyase palane ratah
66.34
वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम्
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ
Vedadhyayanashilanam vipranam sadhukarmanam
Palane yatnamatishtha sarvalokasya chanagha
66.35
वने चरति यो धर्ममाश्रमेषु च भारत
रक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः
Vane charati yo dharmamashrameshu cha bharata
Rakshaya tachchhatagunam dharmam prapnoti parthivah
66.36
एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः
अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वैर्दृष्टं सनातनम्
Esha te vividho dharmah pandavashreshtha kirtitah
Anutishtha tvamenam vai purvairdrishtam sanatanam
66.37
चातुराश्रम्यमेकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः
Chaturashramyamekagrah chaturvarnyam cha pandava
Dharmam purushashardula prapsyase palane ratah