UtshovChapter 64
64.1
भीष्म उवाच
चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डव
लोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः
Bhishma uvacha
Chaturashramyadharmashcha jatidharmashcha pandava
Lokapalottarashchaiva kshatre dharme vyavasthitah
64.2
सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम
निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः
Sarvanyetani dharmani kshatre bharatasattama
Nirashisho jivaloke kshatre dharme vyavasthitah
64.3
अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्ममाश्रमवासिनाम्
प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम्
Apratyaksham bahudvaram dharmamashramavasinam
Prarupayanti tadbhavamagamaireva shashvatam
64.4
अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम्
अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः
Apare vachanaih punyairvadino lokanishchayam
Anishchayagya dharmanamadrishtante pare ratah
64.5
प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम्
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्
Pratyakshasukhabhuyishthamatmasakshikamachchhalam
Sarvalokahitam dharmam kshatriyeshu pratishthitam
64.6
धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा
राजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैरिह
Dharmashramavyavasinam brahmananam yudhishthira
Yatha trayanam varnanam sankhyatopashrutih pura
Rajadharmeshvanupama lokya sucharitairiha
64.7
उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम्
सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा
जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये
Udahritam te rajendra yatha vishnum mahaujasam
Sarvabhuteshvaram devam prabhum narayanam pura
Jagmuh subahavah shura rajano dandanitaye
64.8
एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा
राजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः
Ekaikamatmanah karma tulayitvashrame pura
Rajanah paryupatishthandrishtantavachane sthitah
64.9
साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च; रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च
सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः
Sadhya deva vasavashchashvinau cha; rudrashcha vishve marutam ganashcha
Srishtah pura adidevena deva; kshatre dharme vartayante cha siddhah
64.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयम्
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान्
Atra te vartayishyami dharmamarthavinishchayam
Nirmaryade vartamane danavaikayane krite
Babhuva raja rajendra mandhata nama viryavan
64.11
पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति
Pura vasumatipalo yagyam chakre didrikshaya
Anadimadhyanidhanam devam narayanam prati
64.12
स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः
जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः
Sa raja rajashardula mandhata parameshthinah
Jagraha shirasa padau yagye vishnormahatmanah
64.13
दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम्
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम्
Darshayamasa tam vishnu rupamasthaya vasavam
Sa parthivairvritah sadbhirarchayamasa tam prabhum
64.14
तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनः
संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युते
Tasya parthivasanghasya tasya chaiva mahatmanah
Sanvadoyam mahanasidvishnum prati mahadyute
64.15
इन्द्र उवाच
किमिष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ; यद्द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम्
अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं; नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम्
Indra uvacha
Kimishyate dharmabhritam varishtha; yaddrashtukamosi tamaprameyam
Anantamayamitasattvaviryam; narayanam hyadidevam puranam
64.16
नासौ देवो विश्वरूपो मयापि; शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात्
येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था; दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा
Nasau devo vishvarupo mayapi; shakyo drashtum brahmana vapi sakshat
Yenye kamastava rajanhridistha; dasyami tanstvam hi martyeshu raja
64.17
सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः; शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम्
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च; ततस्तेऽहं दद्मि वरं यथेष्टम्
Satye sthito dharmaparo jitendriyah; shuro dridham pritiratah suranam
Buddhya bhaktya chottamashraddhaya cha; tatasteham dadmi varam yatheshtam
64.18
मान्धातोवाच
असंशयं भगवन्नादिदेवं; द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्य
त्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्य;मिच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम्
Mandhatovacha
Asanshayam bhagavannadidevam; drakshyamyaham shirasaham prasadya
Tyaktva bhogandharmakamo hyaranya;michchhe gantum satpatham lokajushtam
64.19
क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया;ल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च
धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो; लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम्
Kshatraddharmadvipuladaprameya;llokah praptah sthapitam svam yashashcha
Dharmo yosavadidevatpravritto; lokajyeshthastam na janami kartum
64.20
इन्द्र उवाच
असैनिकोऽधर्मपरश्चरेथाः; परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः; पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः
Indra uvacha
Asainikodharmaparashcharethah; param gatim lapsyase chapramattah
Kshatro dharmo hyadidevatpravrittah; pashchadanye sheshabhutashcha dharmah
64.21
शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः; सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाः
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टा;स्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठमिमं वदन्ति
Sheshah srishta hyantavanto hyanantah; suprasthanah kshatradharmavishishtah
Asmindharme sarvadharmah pravishta;stasmaddharmam shreshthamimam vadanti
64.22
कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः
त्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना
Karmana vai pura deva rishayashchamitaujasah
Tratah sarve pramathyarinkshatradharmena vishnuna
64.23
यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्य;द्रिपून्सर्वान्वसुमानप्रमेयः
न ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता; न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः
Yadi hyasau bhagavannahanishya;dripunsarvanvasumanaprameyah
Na brahmana na cha lokadikarta; na saddharma nadidharma bhaveyuh
64.24
इमामुर्वीं न जयेद्विक्रमेण; देवश्रेष्ठोऽसौ पुरा चेदमेयः
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः; सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात्
Imamurvim na jayedvikramena; devashreshthosau pura chedameyah
Chaturvarnyam chaturashramyadharmah; sarve na syurbrahmano vai vinashat
64.25
दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन; क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताः
युगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता; लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति
Drishta dharmah shatadha shashvatena; kshatrena dharmena punah pravrittah
Yuge yuge hyadidharmah pravritta; lokajyeshtham kshatradharmam vadanti
64.26
आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा; लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं च
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां; क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम्
Atmatyagah sarvabhutanukampa; lokagyanam mokshanam palanam cha
Vishannanam mokshanam piditanam; kshatre dharme vidyate parthivanam
64.27
निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता; भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम्
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः; साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति
Nirmaryadah kamamanyupravritta; bhita ragyo nadhigachchhanti papam
Shishtashchanye sarvadharmopapannah; sadhvacharah sadhu dharmam charanti
64.28
पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः
लोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः
Putravatparipalyani lingadharmena parthivaih
Loke bhutani sarvani vicharanti na sanshayah
64.29
सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम्
शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम्
Sarvadharmaparam kshatram lokajyeshtham sanatanam
Shashvadaksharaparyantamaksharam sarvatomukham