UtshovChapter 63
63.1
भीष्म उवाच
ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च; कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च
शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतो;रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य
Bhishma uvacha
Jyakarshanam shatrunibarhanam cha; krishirvanijya pashupalanam cha
Shushrushanam chapi tatharthaheto;rakaryametatparamam dvijasya
63.2
सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते
Sevyam tu brahmashatkarma grihasthena manishina
Kritakrityasya charanye vaso viprasya shasyate
63.3
राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया
कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत्
Rajapraishyam krishidhanam jivanam cha vanijyaya
Kautilyam kaulateyam cha kusidam cha vivarjayet
63.4
शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु;र्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतः
वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च; ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा
Shudro rajanbhavati brahmabandhu;rdushcharitryo yashcha dharmadapetah
Vrishalipatih pishuno nartakashcha; gramapraishyo yashcha bhavedvikarma
63.5
जपन्वेदानजपंश्चापि राज;न्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः
एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति; राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये
Japanvedanajapanshchapi raja;nsamah shudrairdasavachchapi bhojyah
Ete sarve shudrasama bhavanti; rajannetanvarjayeddevakritye
63.6
निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ; हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राज;न्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन्
Nirmaryade chashane kruravrittau; hinsatmake tyaktadharmasvavritte
Havyam kavyam yani chanyani raja;ndeyanyadeyani bhavanti tasmin
63.7
तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः
Tasmaddharmo vihito brahmanasya; damah shaucham charjavam chapi rajan
Tatha viprasyashramah sarva eva; pura rajanbrahmana vai nisrishtah
63.8
यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः; सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावा;न्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा
Yah syaddantah somapa aryashilah; sanukroshah sarvasaho nirashih
Rijurmriduranrishansah kshamava;nsa vai vipro netarah papakarma
63.9
शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँ;ल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता;न्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र
Shudram vaishyam rajaputram cha rajam;llokah sarve sanshrita dharmakamah
Tasmadvarnanjatidharmeshu sakta;nmatva vishnurnechchhati panduputra
63.10
लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्या;च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः
Loke chedam sarvalokasya na sya;chchaturvarnyam vedavadashcha na syuh
Sarvashchejyah sarvalokakriyashcha; sadyah sarve chashramastha na vai syuh
63.11
यश्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम्
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव
Yashcha trayanam varnanamichchhedashramasevanam
Kartumashramadrishtanshcha dharmanstanshrinu pandava
63.12
शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते
Shushrushakritakrityasya kritasantanakarmanah
Abhyanugyapya rajanam shudrasya jagatipate
63.13
अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम्
Alpantaragatasyapi dashadharmagatasya va
Ashrama vihitah sarve varjayitva nirashisham
63.14
भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि
Bhaikshacharyam na tu prahustasya taddharmacharinah
Tatha vaishyasya rajendra rajaputrasya chaiva hi
63.15
कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम्
Kritakrityo vayotito ragyah kritaparishramah
Vaishyo gachchhedanugyato nripenashramamandalam
63.16
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च
Vedanadhitya dharmena rajashastrani chanagha
Santanadini karmani kritva somam nishevya cha
63.17
पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च
Palayitva prajah sarva dharmena vadatam vara
Rajasuyashvamedhadinmakhananyanstathaiva cha
63.18
समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु
Samaniya yathapatham viprebhyo dattadakshinah
Sangrame vijayam prapya tathalpam yadi va bahu
63.19
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ
Sthapayitva prajapalam putram rajye cha pandava
Anyagotram prashastam va kshatriyam kshatriyarshabha
63.20
अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधि
देवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः
Archayitva pitrinsamyakpitriyagyairyathavidhi
Devanyagyairrishinvedairarchitva chaiva yatnatah
63.21
अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम्
आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात्
Antakale cha samprapte ya ichchhedashramantaram
Anupurvyashramanrajangatva siddhimavapnuyat
63.22
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया
अपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया
Rajarshitvena rajendra bhaikshacharyadhvasevaya
Apetagrihadharmopi charejjivitakamyaya
63.23
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम्
Na chaitannaishthikam karma trayanam bharatarshabha
Chaturnam rajashardula prahurashramavasinam
63.24
बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां; लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां; राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि
Bahvayattam kshatriyairmanavanam; lokashreshtham dharmamasevamanaih
Sarve dharmah sopadharmastrayanam; ragyo dharmaditi vedachchhrinomi
63.25
यथा राजन्हस्तिपदे पदानि; संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वा;न्सर्वावस्थं संप्रलीनान्निबोध
Yatha rajanhastipade padani; sanliyante sarvasattvodbhavani
Evam dharmanrajadharmeshu sarva;nsarvavastham sampralinannibodha
63.26
अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति; धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं; क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः
Alpashrayanalpaphalanvadanti; dharmananyandharmavido manushyah
Mahashrayam bahukalyanarupam; kshatram dharmam netaram prahuraryah
63.27
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति
सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजं;स्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम्
Sarve dharma rajadharmapradhanah; sarve dharmah palyamana bhavanti
Sarvatyago rajadharmeshu rajam;styage chahurdharmamagryam puranam
63.28
मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां; सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाः
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः; क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे
Majjettrayi dandanitau hatayam; sarve dharma na bhaveyurviruddhah
Sarve dharmashchashramanam gatah syuh; kshatre tyakte rajadharme purane
63.29
सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः
सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः; सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः
Sarve tyaga rajadharmeshu drishtah; sarva diksha rajadharmeshu choktah
Sarve yoga rajadharmeshu choktah; sarve loka rajadharmanpravishtah
63.30
यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानामुपपीडनाय
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम्
Yatha jivah prakritau vadhyamana; dharmashritanamupapidanaya
Evam dharma rajadharmairviyuktah; sarvavastham nadriyante svadharmam