UtshovChapter 49
49.1
वासुदेव उवाच
शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत्परिश्रुतम्
महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च
Vasudeva uvacha
Shrinu kaunteya ramasya maya yavatparishrutam
Maharshinam kathayatam karanam tasya janma cha
49.2
यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः
उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः
Yatha cha jamadagnyena kotishah kshatriya hatah
Udbhuta rajavansheshu ye bhuyo bharate hatah
49.3
जह्नोरजह्नुस्तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः
कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः
Jahnorajahnustanayo ballavastasya chatmajah
Kushiko nama dharmagyastasya putro mahipatih
49.4
उग्रं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि
पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत
Ugram tapah samatishthatsahasrakshasamo bhuvi
Putram labheyamajitam trilokeshvaramityuta
49.5
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः
समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत
Tamugratapasam drishtva sahasrakshah purandarah
Samarthah putrajanane svayamevaitya bharata
49.6
पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः
गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
Putratvamagamadrajanstasya lokeshvareshvarah
Gadhirnamabhavatputrah kaushikah pakashasanah
49.7
तस्य कन्याभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो
तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः
Tasya kanyabhavadrajannamna satyavati prabho
Tam gadhih kaviputraya sorchikaya dadau prabhuh
49.8
ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन
पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च
Tatah pritastu kaunteya bhargavah kurunandana
Putrarthe shrapayamasa charum gadhestathaiva cha
49.9
आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा
उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राप्ययं तव
Ahuya chaha tam bharyamrichiko bhargavastada
Upayojyashcharurayam tvaya matrapyayam tava
49.10
तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः
अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः
Tasya janishyate putro diptimankshatriyarshabhah
Ajayyah kshatriyairloke kshatriyarshabhasudanah
49.11
तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोन्वितम्
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति
Tavapi putram kalyani dhritimantam taponvitam
Shamatmakam dvijashreshtham charuresha vidhasyati
49.12
इत्येवमुक्त्वा तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
तपस्यभिरतो धीमाञ्जगामारण्यमेव ह
Ityevamuktva tam bharyamrichiko bhrigunandanah
Tapasyabhirato dhimanjagamaranyameva ha
49.13
एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः
गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति
Etasminneva kale tu tirthayatraparo nripah
Gadhih sadarah samprapta richikasyashramam prati
49.14
चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा
भर्तुर्वाक्यादथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत्
Charudvayam grihitva tu rajansatyavati tada
Bharturvakyadathavyagra matre hrishta nyavedayat
49.15
माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ
तस्याश्चरुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह
Mata tu tasyah kaunteya duhitre svam charum dadau
Tasyashcharumathagyatamatmasanstham chakara ha
49.16
अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम्
Atha satyavati garbham kshatriyantakaram tada
Dharayamasa diptena vapusha ghoradarshanam
49.17
तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः
अब्रवीद्राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम्
Tamrichikastada drishtva dhyanayogena vai tatah
Abravidrajashardula svam bharyam varavarninim
49.18
मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः
Matrasi vyansita bhadre charuvyatyasahetuna
Janishyate hi te putrah krurakarma mahabalah
49.19
जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः
विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम्
Janishyate hi te bhrata brahmabhutastapodhanah
Vishvam hi brahma tapasa maya tatra samarpitam
49.20
सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम्
Saivamukta mahabhaga bhartra satyavati tada
Papata shirasa tasmai vepanti chabravididam
49.21
नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः
ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने
Narhosi bhagavannadya vaktumevanvidham vachah
Brahmanapasadam putram prapsyasiti mahamune
49.22
ऋचीक उवाच
नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि
उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुर्माता च कारणम्
Richika uvacha
Naisha sankalpitah kamo maya bhadre tatha tvayi
Ugrakarma bhavetputrashcharurmata cha karanam
49.23
सत्यवत्युवाच
इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनर्मम
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर
Satyavatyuvacha
Ichchhanllokanapi mune srijethah kim punarmama
Shamatmakamrijum putram labheyam japatam vara
49.24
ऋचीक उवाच
नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः
किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने
Richika uvacha
Noktapurvam maya bhadre svaireshvapyanritam vachah
Kimutagnim samadhaya mantravachcharusadhane
49.25
सत्यवत्युवाच
काममेवं भवेत्पौत्रो ममेह तव चैव ह
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर
Satyavatyuvacha
Kamamevam bhavetpautro mameha tava chaiva ha
Shamatmakamrijum putram labheyam japatam vara
49.26
ऋचीक उवाच
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि
यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति
Richika uvacha
Putre nasti vishesho me pautre va varavarnini
Yatha tvayoktam tu vachastatha bhadre bhavishyati
49.27
वासुदेव उवाच
ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम्
तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
Vasudeva uvacha
Tatah satyavati putram janayamasa bhargavam
Tapasyabhiratam shantam jamadagnim shamatmakam
49.28
विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः
प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम्
Vishvamitram cha dayadam gadhih kushikanandanah
Prapa brahmarshisamitam vishvena brahmana yutam
49.29
आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम्
सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम्
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम्
Archiko janayamasa jamadagnih sudarunam
Sarvavidyantagam shreshtham dhanurvede cha paragam
Ramam kshatriyahantaram pradiptamiva pavakam
49.30
एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली
अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः
Etasminneva kale tu kritaviryatmajo bali
Arjuno nama tejasvi kshatriyo haihayanvayah
49.31
ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम्
स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च
Dadaha prithivim sarvam saptadvipam sapattanam
Svabahvastrabalenajau dharmena paramena cha
49.32
तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना
सहस्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये
Trishitena sa kauravya bhikshitashchitrabhanuna
Sahasrabahurvikrantah pradadbhikshamathagnaye
49.33
ग्रामान्पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान्
जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर्दिधक्षया
Gramanpurani ghoshanshcha pattanani cha viryavan
Jajvala tasya banaistu chitrabhanurdidhakshaya
49.34
स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः
ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानथ वनानि च
Sa tasya purushendrasya prabhavena mahatapah
Dadaha kartaviryasya shailanatha vanani cha
49.35
स शून्यमाश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत्
ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः
Sa shunyamashramaranyam varunasyatmajasya tat
Dadaha pavaneneddhashchitrabhanuh sahaihayah
49.36
आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत
दग्धेऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान्
Apavastam tato roshachchhashaparjunamachyuta
Dagdheshrame maharaja kartaviryena viryavan
49.37
त्वया न वर्जितं मोहाद्यस्माद्वनमिदं मम
दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यतेऽर्जुन
Tvaya na varjitam mohadyasmadvanamidam mama
Dagdham tasmadrane ramo bahunste chhetsyaterjuna
49.38
अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत
Arjunastu maharaja bali nityam shamatmakah
Brahmanyashcha sharanyashcha data shurashcha bharata
49.39
तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे
निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा
Tasya putrah subalinah shapenasanpiturvadhe
Nimittamavalipta vai nrishansashchaiva nityada
49.40
जमदग्निधेन्वास्ते वत्समानिन्युर्भरतर्षभ
अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः
Jamadagnidhenvaste vatsamaninyurbharatarshabha
Agyatam kartaviryasya haihayendrasya dhimatah
49.41
ततोऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः
तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम्
प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तःपुरात्प्रभुः
Tatorjunasya bahunstu chhittva vai paurushanvitah
Tam ruvantam tato vatsam jamadagnyah svamashramam
Pratyanayata rajendra teshamantahpuratprabhuh
49.42
अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा
गत्वाश्रममसंबुद्धं जमदग्नेर्महात्मनः
Arjunasya sutaste tu sambhuyabuddhayastada
Gatvashramamasambuddham jamadagnermahatmanah
49.43
अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप
समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः
Apatayanta bhallagraih shirah kayannaradhipa
Samitkushartham ramasya nirgatasya mahatmanah
49.44
ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान्
निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत
Tatah pitrivadhamarshadramah paramamanyuman
Nihkshatriyam pratishrutya mahim shastramagrihnata
49.45
ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान्
विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः
Tatah sa bhrigushardulah kartaviryasya viryavan
Vikramya nijaghanashu putranpautranshcha sarvashah
49.46
स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान्
चकार भार्गवो राजन्महीं शोणितकर्दमाम्
Sa haihayasahasrani hatva paramamanyuman
Chakara bhargavo rajanmahim shonitakardamam
49.47
स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम्
कृपया परयाविष्टो वनमेव जगाम ह
Sa tatha sumahatejah kritva nihkshatriyam mahim
Kripaya parayavishto vanameva jagama ha
49.48
ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित्
क्षोभं संप्राप्तवांस्तीव्रं प्रकृत्या कोपनः प्रभुः
Tato varshasahasreshu samatiteshu keshuchit
Kshobham sampraptavanstivram prakritya kopanah prabhuh
49.49
विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः
परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाह जनसंसदि
Vishvamitrasya pautrastu raibhyaputro mahatapah
Paravasurmaharaja kshiptvaha janasansadi
49.50
ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः
प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते
Ye te yayatipatane yagye santah samagatah
Pratardanaprabhritayo rama kim kshatriya na te
49.51
मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि
भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः
Mithyapratigyo rama tvam katthase janasansadi
Bhayatkshatriyaviranam parvatam samupashritah
49.52
स पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवीमनुसंतताम्
परावसोस्तदा श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः
Sa punah kshatriyashataih prithivimanusantatam
Paravasostada shrutva shastram jagraha bhargavah
49.53
ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन जीविताः
ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन्
Tato ye kshatriya rajanshatashastena jivitah
Te vivriddha mahaviryah prithivipatayobhavan
49.54
स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप
गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा
Sa punastanjaghanashu balanapi naradhipa
Garbhasthaistu mahi vyapta punarevabhavattada
49.55
जातं जातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह
अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः
Jatam jatam sa garbham tu punareva jaghana ha
Arakshanshcha sutankanshchittada kshatriyayoshitah
49.56
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः
दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः
Trihsaptakritvah prithivim kritva nihkshatriyam prabhuh
Dakshinamashvamedhante kashyapayadadattatah
49.57
क्षत्रियाणां तु शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः
स्रुक्प्रग्रहवता राजञ्श्रीमान्वाक्यमथाब्रवीत्
Kshatriyanam tu sheshartham karenoddishya kashyapah
Srukpragrahavata rajanshrimanvakyamathabravit
49.58
गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने
न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित्
Gachchha param samudrasya dakshinasya mahamune
Na te madvishaye rama vastavyamiha karhichit
49.59
ततः शूर्पारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे
संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तं महीतलम्
Tatah shurparakam desham sagarastasya nirmame
Santrasajjamadagnyasya soparantam mahitalam
49.60
कश्यपस्तु महाराज प्रतिगृह्य महीमिमाम्
कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविवेश महावनम्
Kashyapastu maharaja pratigrihya mahimimam
Kritva brahmanasanstham vai pravivesha mahavanam
49.61
ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथास्वैरप्रचारिणः
अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ
Tatah shudrashcha vaishyashcha yathasvairapracharinah
Avartanta dvijagryanam dareshu bharatarshabha
49.62
अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः
बाध्यन्ते न च वित्तेषु प्रभुत्वमिह कस्यचित्
Arajake jivaloke durbala balavattaraih
Badhyante na cha vitteshu prabhutvamiha kasyachit
49.63
ततः कालेन पृथिवी प्रविवेश रसातलम्
अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः
Tatah kalena prithivi pravivesha rasatalam
Arakshyamana vidhivatkshatriyairdharmarakshibhih
49.64
ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः
निमज्जन्तीं तदा राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता
Uruna dharayamasa kashyapah prithivim tatah
Nimajjantim tada rajanstenorviti mahi smrita
49.65
रक्षिणश्च समुद्दिश्य प्रायाचत्पृथिवी तदा
प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः
Rakshinashcha samuddishya prayachatprithivi tada
Prasadya kashyapam devi kshatriyanbahushalinah
49.66
सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ता नृषु क्षत्रियपुंगवाः
हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने
Santi brahmanmaya gupta nrishu kshatriyapungavah
Haihayanam kule jataste sanrakshantu mam mune
49.67
अस्ति पौरवदायादो विडूरथसुतः प्रभो
ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्येव पर्वते
Asti pauravadayado vidurathasutah prabho
Rikshaih sanvardhito vipra rikshavatyeva parvate
49.68
तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा
पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः
Tathanukampamanena yajvanathamitaujasa
Parasharena dayadah saudasasyabhirakshitah
49.69
सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद्धि सः
सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः
Sarvakarmani kurute tasyarsheh shudravaddhi sah
Sarvakarmetyabhikhyatah sa mam rakshatu parthivah
49.70
शिबेः पुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः
वने संरक्षितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने
Shibeh putro mahateja gopatirnama namatah
Vane sanrakshito gobhih sobhirakshatu mam mune
49.71
प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महायशाः
वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः
Pratardanasya putrastu vatso nama mahayashah
Vatsaih sanvardhito goshthe sa mam rakshatu parthivah
49.72
दधिवाहनपौत्रस्तु पुत्रो दिविरथस्य ह
अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः
Dadhivahanapautrastu putro divirathasya ha
Angah sa gautamenapi gangakulebhirakshitah
49.73
बृहद्रथो महाबाहुर्भुवि भूतिपुरस्कृतः
गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः
Brihadratho mahabahurbhuvi bhutipuraskritah
Golangulairmahabhago gridhrakutebhirakshitah
49.74
मरुत्तस्यान्ववाये तु क्षत्रियास्तुर्वसोस्त्रयः
मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः
Maruttasyanvavaye tu kshatriyasturvasostrayah
Marutpatisama virye samudrenabhirakshitah
49.75
एते क्षत्रियदायादास्तत्र तत्र परिश्रुताः
सम्यङ्मामभिरक्षन्तु ततः स्थास्यामि निश्चला
Ete kshatriyadayadastatra tatra parishrutah
Samyanmamabhirakshantu tatah sthasyami nishchala
49.76
एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः
मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा
Etesham pitarashchaiva tathaiva cha pitamahah
Madartham nihata yuddhe ramenaklishtakarmana
49.77
तेषामपचितिश्चैव मया कार्या न संशयः
न ह्यहं कामये नित्यमविक्रान्तेन रक्षणम्
Teshamapachitishchaiva maya karya na sanshayah
Na hyaham kamaye nityamavikrantena rakshanam
49.78
ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः
अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान्
Tatah prithivya nirdishtanstansamaniya kashyapah
Abhyashinchanmahipalankshatriyanviryasammatan
49.79
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः
एवमेतत्पुरा वृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव
Tesham putrashcha pautrashcha yesham vanshah pratishthitah
Evametatpura vrittam yanmam prichchhasi pandava
49.80
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवन्नेव यदुप्रवीरो; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्
रथेन तेनाशु ययौ यथार्को; विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकम्
Vaishampayana uvacha
Evam bruvanneva yadupraviro; yudhishthiram dharmabhritam varishtham
Rathena tenashu yayau yatharko; vishanprabhabhirbhagavanstrilokam