UtshovChapter 200
200.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम्
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya pundarikakshamachyutam
Kartaramakritam vishnum bhutanam prabhavapyayam
200.2
नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम्
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम्
Narayanam hrishikesham govindamaparajitam
Tattvena bharatashreshtha shrotumichchhami keshavam
200.3
भीष्म उवाच
श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च
Bhishma uvacha
Shrutoyamartho ramasya jamadagnyasya jalpatah
Naradasya cha devarsheh krishnadvaipayanasya cha
200.4
असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्
Asito devalastata valmikishcha mahatapah
Markandeyashcha govinde kathayatyadbhutam mahat
200.5
केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः
Keshavo bharatashreshtha bhagavanishvarah prabhuh
Purushah sarvamityeva shruyate bahudha vibhuh
200.6
किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः
माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर
Kim tu yani vidurloke brahmanah sharngadhanvanah
Mahatmyani mahabaho shrinu tani yudhishthira
200.7
यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः
अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम्
Yani chahurmanushyendra ye puranavido janah
Asheshena hi govinde kirtayishyami tanyaham
200.8
महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत्
Mahabhutani bhutatma mahatma purushottamah
Vayurjyotistatha chapah kham gam chaivanvakalpayat
200.9
स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः
Sa drishtva prithivim chaiva sarvabhuteshvarah prabhuh
Apsveva shayanam chakre mahatma purushottamah
200.10
सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत्
Sarvatejomayastasminshayanah shayane shubhe
Sograjam sarvabhutanam sankarshanamachintayat
200.11
आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम
स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती
Ashrayam sarvabhutanam manaseti vishushruma
Sa dharayati bhutatma ubhe bhutabhavishyati
200.12
ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत
Tatastasminmahabaho pradurbhute mahatmani
Bhaskarapratimam divyam nabhyam padmamajayata
200.13
स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः
Sa tatra bhagavandevah pushkare bhasayandishah
Brahma samabhavattata sarvabhutapitamahah
200.14
तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः
Tasminnapi mahabaho pradurbhute mahatmani
Tamasah purvajo jagye madhurnama mahasurah
200.15
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम्
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः
Tamugramugrakarmanamugram buddhim samasthitam
Brahmanopachitim kurvanjaghana purushottamah
200.16
तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः
मधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम्
Tasya tata vadhatsarve devadanavamanavah
Madhusudanamityahurvrishabham sarvasatvatam
200.17
ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
Brahma tu sasrije putranmanasandakshasaptaman
Marichimatryangirasau pulastyam pulaham kratum
200.18
मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम्
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम्
Marichih kashyapam tata putram chasrijadagrajam
Manasam janayamasa taijasam brahmasattamam
200.19
अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम्
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः
Angushthadasrijadbrahma maricherapi purvajam
Sobhavadbharatashreshtha daksho nama prajapatih
200.20
तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः
Tasya purvamajayanta dasha tisrashcha bharata
Prajapaterduhitarastasam jyeshthabhavadditih
200.21
सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः
Sarvadharmavisheshagyah punyakirtirmahayashah
Marichah kashyapastata sarvasamabhavatpatih
200.22
उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः
Utpadya tu mahabhagastasamavaraja dasha
Dadau dharmaya dharmagyo daksha eva prajapatih
200.23
धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत
Dharmasya vasavah putra rudrashchamitatejasah
Vishvedevashcha sadhyashcha marutvantashcha bharata
200.24
अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः
Aparastu yaviyasyastabhyonyah saptavinshatih
Somastasam mahabhagah sarvasamabhavatpatih
200.25
इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान्
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन्
Itarastu vyajayanta gandharvansturagandvijan
Gashcha kimpurushanmatsyanaudbhidanshcha vanaspatin
200.26
आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान्
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः
Adityanaditirjagye devashreshthanmahabalan
Tesham vishnurvamanobhudgovindashchabhavatprabhuh
200.27
तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धत
दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा
Tasya vikramanadeva devanam shrirvyavardhata
Danavashcha parabhuta daiteyi chasuri praja
200.28
विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत
Viprachittipradhananshcha danavanasrijaddanuh
Ditistu sarvanasuranmahasattvanvyajayata
200.29
अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत्
Ahoratram cha kalam cha yathartu madhusudanah
Purvahnam chaparahnam cha sarvamevanvakalpayat
200.30
बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान्
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा
Buddhyapah sosrijanmeghanstatha sthavarajangaman
Prithivim sosrijadvishvam sahitam bhuritejasa
200.31
ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिर
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः
Tatah krishno mahabahuh punareva yudhishthira
Brahmananam shatam shreshtham mukhadasrijata prabhuh
200.32
बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम्
पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ
Bahubhyam kshatriyashatam vaishyanamurutah shatam
Padbhyam shudrashatam chaiva keshavo bharatarshabha
200.33
स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाः
अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः
Sa evam chaturo varnansamutpadya mahayashah
Adhyaksham sarvabhutanam dhataramakarotprabhuh
200.34
यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम्
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम्
Yavadyavadabhuchchhraddha deham dharayitum nrinam
Tavattavadajivanste nasidyamakritam bhayam
200.35
न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ
संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत
Na chaisham maithuno dharmo babhuva bharatarshabha
Sankalpadeva chaiteshamapatyamudapadyata
200.36
तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप
Tatra tretayuge kale sankalpajjayate praja
Na hyabhunmaithuno dharmasteshamapi janadhipa
200.37
द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप
तथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः
Dvapare maithuno dharmah prajanamabhavannripa
Tatha kaliyuge rajandvandvamapedire janah
200.38
एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः
निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि
Esha bhutapatistata svadhyakshashcha prakirtitah
Niradhyakshanstu kaunteya kirtayishyami tanapi
200.39
दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः
उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह
Dakshinapathajanmanah sarve talavarandhrakah
Utsah pulindah shabarashchuchupa mandapaih saha
200.40
उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि
यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह
Uttarapathajanmanah kirtayishyami tanapi
Yaunakambojagandharah kirata barbaraih saha
200.41
एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्
श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप
Ete papakritastata charanti prithivimimam
Shvakakabalagridhranam sadharmano naradhipa
200.42
नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम्
त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ
Naite kritayuge tata charanti prithivimimam
Tretaprabhriti vartante te jana bharatarshabha
200.43
ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम्
Tatastasminmahaghore sandhyakale yugantike
Rajanah samasajjanta samasadyetaretaram
200.44
एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः
देवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक्
Evamesha kurushreshtha pradurbhavo mahatmanah
Devadevarshirachashta naradah sarvalokadrik
200.45
नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ
Naradopyatha krishnasya param mene naradhipa
Shashvatatvam mahabaho yathavadbharatarshabha
200.46
एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः
Evamesha mahabahuh keshavah satyavikramah
Achintyah pundarikaksho naisha kevalamanushah