UtshovChapter 194
194.1
युधिष्ठिर उवाच
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च
भूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kim phalam gyanayogasya vedanam niyamasya cha
Bhutatma va katham gyeyastanme bruhi pitamaha
194.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Manoh prajapatervadam maharsheshcha brihaspateh
194.3
प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां; देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं; पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य
Prajapatim shreshthatamam prithivyam; devarshisanghapravaro maharshih
Brihaspatih prashnamimam puranam; paprachchha shishyotha gurum pranamya
194.4
यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो; ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यतां मे भगवन्यथावत्
Yatkaranam mantravidhih pravritto; gyane phalam yatpravadanti viprah
Yanmantrashabdairakritaprakasham; taduchyatam me bhagavanyathavat
194.5
यदर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भि;र्यज्ञैरनेकैर्वरगोप्रदानैः
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च; तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत्
Yadarthashastragamamantravidbhi;ryagyairanekairvaragopradanaih
Phalam mahadbhiryadupasyate cha; tatkim katham va bhavita kva va tat
194.6
मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं; जलौकसश्चैव जलं दिवं च
दिवौकसश्चैव यतः प्रसूता;स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम्
Mahi mahijah pavanontariksham; jalaukasashchaiva jalam divam cha
Divaukasashchaiva yatah prasuta;staduchyatam me bhagavanpuranam
194.7
ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै; ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः
न चाप्यहं वेद परं पुराणं; मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम्
Gyanam yatah prarthayate naro vai; tatastadartha bhavati pravrittih
Na chapyaham veda param puranam; mithyapravrittim cha katham nu kuryam
194.8
ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं; छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं; शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि
Riksamasanghanshcha yajunshi chaham; chhandansi nakshatragatim niruktam
Adhitya cha vyakaranam sakalpam; shiksham cha bhutaprakritim na vedmi
194.9
स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत;ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी; पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति
Sa me bhavanshansatu sarvameta;jgyane phalam karmani va yadasti
Yatha cha dehachchyavate shariri; punah shariram cha yathabhyupaiti
194.10
मनुरुवाच
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु;स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम्
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या;देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते;त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः
Manuruvacha
Yadyatpriyam yasya sukham tadahu;stadeva duhkham pravadantyanishtam
Ishtam cha me syaditarachcha na sya;detatkrite karmavidhih pravrittah
Ishtam tvanishtam cha na mam bhajete;tyetatkrite gyanavidhih pravrittah
194.11
कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा; एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी; नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति
परं हि तत्कर्मपथादपेतं; निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम्
Kamatmakashchhandasi karmayoga; ebhirvimuktah paramashnuvita
Nanavidhe karmapathe sukharthi; narah pravritto na param prayati
Param hi tatkarmapathadapetam; nirashisham brahmaparam hyavashyam
194.12
प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च; द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ
दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च; मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति
Prajah srishta manasa karmana cha; dvavapyetau satpathau lokajushtau
Drishtva karma shashvatam chantavachcha; manastyagah karanam nanyadasti
194.13
स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता; निशात्यये तमसा संवृतात्मा
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं; कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्
Svenatmana chakshuriva praneta; nishatyaye tamasa sanvritatma
Gyanam tu vigyanagunena yuktam; karmashubham pashyati varjaniyam
194.14
सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं; ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति
अज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा; ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्
Sarpankushagrani tathodapanam; gyatva manushyah parivarjayanti
Agyanatastatra patanti mudha; gyane phalam pashya yatha vishishtam
194.15
कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो; यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्च
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः; पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति
Kritsnastu mantro vidhivatprayukto; yagya yathoktastvatha dakshinashcha
Annapradanam manasah samadhih; panchatmakam karmaphalam vadanti
194.16
गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा;स्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः; फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी
Gunatmakam karma vadanti veda;stasmanmantra mantramulam hi karma
Vidhirvidheyam manasopapattih; phalasya bhokta tu yatha shariri
194.17
शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः; स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव
नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्या;देतत्फलं सिध्यति कर्मलोके
Shabdashcha rupani rasashcha punyah; sparshashcha gandhashcha shubhastathaiva
Naro nasansthanagatah prabhuh sya;detatphalam sidhyati karmaloke
194.18
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म; शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्
शरीरमेवायतनं सुखस्य; दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्
Yadyachchharirena karoti karma; sharirayuktah samupashnute tat
Shariramevayatanam sukhasya; duhkhasya chapyayatanam shariram
194.19
वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि;द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि;न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत्
Vacha tu yatkarma karoti kinchi;dvachaiva sarvam samupashnute tat
Manastu yatkarma karoti kinchi;nmanahstha evayamupashnute tat
194.20
यथागुणं कर्मगणं फलार्थी; करोत्ययं कर्मफले निविष्टः
तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः; शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति
Yathagunam karmaganam phalarthi; karotyayam karmaphale nivishtah
Tatha tathayam gunasamprayuktah; shubhashubham karmaphalam bhunakti
194.21
मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती; तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु; न तुष्यते वै परमः शरीरी
Matsyo yatha srota ivabhipati; tatha kritam purvamupaiti karma
Shubhe tvasau tushyati dushkrite tu; na tushyate vai paramah shariri
194.22
यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं; ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत्
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं; तदुच्यमानं शृणु मे परं यत्
Yato jagatsarvamidam prasutam; gyatvatmavanto vyatiyanti yattat
Yanmantrashabdairakritaprakasham; taduchyamanam shrinu me param yat
194.23
रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धै;रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं; पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम्
Rasairviyuktam vividhaishcha gandhai;rashabdamasparshamarupavachcha
Agrahyamavyaktamavarnamekam; panchaprakaram sasrije prajanam
194.24
न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च; न सन्न चासत्सदसच्च तन्न
पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्या;स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि
Na stri pumanvapi napunsakam cha; na sanna chasatsadasachcha tanna
Pashyanti yadbrahmavido manushya;stadaksharam na ksharatiti viddhi