UtshovChapter 16
16.1
वैशंपायन उवाच
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः
धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Arjunasya vachah shrutva bhimasenotyamarshanah
Dhairyamasthaya tejasvi jyeshtham bhrataramabravit
16.2
राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः
Rajanviditadharmosi na testyaviditam bhuvi
Upashikshama te vrittam sadaiva na cha shaknumah
16.3
न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम्
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप
Na vakshyami na vakshyamityevam me manasi sthitam
Atiduhkhattu vakshyami tannibodha janadhipa
16.4
भवतस्तु प्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम्
विक्लवत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च
Bhavatastu pramohena sarvam sanshayitam kritam
Viklavatvam cha nah praptamabalatvam tathaiva cha
16.5
कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः
मोहमापद्यते दैन्याद्यथा कुपुरुषस्तथा
Katham hi raja lokasya sarvashastravisharadah
Mohamapadyate dainyadyatha kupurushastatha
16.6
आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो
Agatishcha gatishchaiva lokasya vidita tava
Ayatyam cha tadatve cha na testyaviditam prabho
16.7
एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप
हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु
Evam gate maharaja rajyam prati janadhipa
Hetumatra pravakshyami tadihaikamanah shrinu
16.8
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते
Dvividho jayate vyadhih shariro manasastatha
Parasparam tayorjanma nirdvandvam nopalabhyate
16.9
शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः
Sharirajjayate vyadhirmanaso natra sanshayah
Manasajjayate vyadhih sharira iti nishchayah
16.10
शारीरमानसे दुःखे योऽतीते अनुशोचति
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते
Shariramanase duhkhe yotite anushochati
Duhkhena labhate duhkham dvavanarthau prapadyate
16.11
शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः
तेषां गुणानां साम्यं च तदाहुः स्वस्थलक्षणम्
Shitoshne chaiva vayushcha trayah shariraja gunah
Tesham gunanam samyam cha tadahuh svasthalakshanam
16.12
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिष्यते
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते
Teshamanyatamotseke vidhanamupadishyate
Ushnena badhyate shitam shitenoshnam prabadhyate
16.13
सत्त्वं रजस्तमश्चैव मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते
Sattvam rajastamashchaiva manasah syustrayo gunah
Harshena badhyate shoko harshah shokena badhyate
16.14
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति
Kashchitsukhe vartamano duhkhasya smartumichchhati
Kashchidduhkhe vartamanah sukhasya smartumichchhati
16.15
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च
न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा
Sa tvam na duhkhi duhkhasya na sukhi cha sukhasya cha
Na duhkhi sukhajatasya na sukhi duhkhajasya va
16.16
स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम्
अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव कृष्यसे
Smartumarhasi kauravya dishtam tu balavattaram
Atha va te svabhavoyam yena parthiva krishyase
16.17
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि
Drishtva sabhagatam krishnamekavastram rajasvalam
Mishatam panduputranam na tasya smartumarhasi
16.18
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च निवासनम्
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि
Pravrajanam cha nagaradajinaishcha nivasanam
Maharanyanivasashcha na tasya smartumarhasi
16.19
जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम्
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम्
Jatasuratpariklesham chitrasenena chahavam
Saindhavachcha pariklesham katham vismritavanasi
Punaragyatacharyayam kichakena pada vadham
16.20
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम
मनसैकेन ते युद्धमिदं घोरमुपस्थितम्
Yachcha te dronabhishmabhyam yuddhamasidarindama
Manasaikena te yuddhamidam ghoramupasthitam
16.21
यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्
Yatra nasti sharaih karyam na mitrairna cha bandhubhih
Atmanaikena yoddhavyam tatte yuddhamupasthitam
16.22
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि ह मोक्ष्यसे
अन्यं देहं समास्थाय पुनस्तेनैव योत्स्यसे
Tasminnanirjite yuddhe prananyadi ha mokshyase
Anyam deham samasthaya punastenaiva yotsyase
16.23
तस्मादद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि
Tasmadadyaiva gantavyam yuddhasya bharatarshabha
Etajjitva maharaja kritakrityo bhavishyasi
16.24
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम्
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्
Etam buddhim vinishchitya bhutanamagatim gatim
Pitripaitamahe vritte shadhi rajyam yathochitam
16.25
दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या त्वं पदवीं गतः
Dishtya duryodhanah papo nihatah sanugo yudhi
Draupadyah keshapakshasya dishtya tvam padavim gatah
16.26
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान्
Yajasva vajimedhena vidhivaddakshinavata
Vayam te kinkarah partha vasudevashcha viryavan