UtshovChapter 14
14.1
वैशंपायन उवाच
अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे
भ्रातॄणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान्
Vaishampayana uvacha
Avyaharati kaunteye dharmaraje yudhishthire
Bhratrinam bruvatam tanstanvividhanvedanishchayan
14.2
महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना
अभ्यभाषत राजेन्द्रं द्रौपदी योषितां वरा
Mahabhijanasampanna shrimatyayatalochana
Abhyabhashata rajendram draupadi yoshitam vara
14.3
आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम्
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम्
Asinamrishabham ragyam bhratribhih parivaritam
Sinhashardulasadrishairvaranairiva yuthapam
14.4
अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे
लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी
Abhimanavati nityam visheshena yudhishthire
Lalita satatam ragya dharmagya dharmadarshini
14.5
आमन्त्र्य विपुलश्रोणी साम्ना परमवल्गुना
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत्
Amantrya vipulashroni samna paramavalguna
Bhartaramabhisamprekshya tato vachanamabravit
14.6
इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्त स्तोकका इव
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे
Ime te bhratarah partha shushyanta stokaka iva
Vavashyamanastishthanti na chainanabhinandase
14.7
नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान्
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः
Nandayaitanmaharaja mattaniva mahadvipan
Upapannena vakyena satatam duhkhabhaginah
14.8
कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान्
Katham dvaitavane rajanpurvamuktva tatha vachah
Bhratrinetansma sahitanshitavatataparditan
14.9
वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम्
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः
Vayam duryodhanam hatva mridhe bhokshyama medinim
Sampurnam sarvakamanamahave vijayaishinah
14.10
विरथांश्च रथान्कृत्वा निहत्य च महागजान्
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः
Virathanshcha rathankritva nihatya cha mahagajan
Sanstirya cha rathairbhumim sasadibhirarindamah
14.11
यजतां विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः
Yajatam vividhairyagyaih samriddhairaptadakshinaih
Vanavasakritam duhkham bhavishyati sukhaya nah
14.12
इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांस्युत
Ityetanevamuktva tvam svayam dharmabhritam vara
Kathamadya punarvira vinihansi manansyuta
14.13
न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते
Na klibo vasudham bhunkte na klibo dhanamashnute
Na klibasya grihe putra matsyah panka ivasate
14.14
नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूतिमश्नुते
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखमेधन्ति भारत
Nadandah kshatriyo bhati nadando bhutimashnute
Nadandasya praja ragyah sukhamedhanti bharata
14.15
मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः
ब्राह्मणस्यैष धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम
Mitrata sarvabhuteshu danamadhyayanam tapah
Brahmanasyaisha dharmah syanna ragyo rajasattama
14.16
असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम्
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम्
Asatam pratishedhashcha satam cha paripalanam
Esha ragyam paro dharmah samare chapalayanam
14.17
यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते
Yasminkshama cha krodhashcha danadane bhayabhaye
Nigrahanugrahau chobhau sa vai dharmaviduchyate
14.18
न श्रुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया
त्वयेयं पृथिवी लब्धा नोत्कोचेन तथाप्युत
Na shrutena na danena na santvena na chejyaya
Tvayeyam prithivi labdha notkochena tathapyuta
14.19
यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम्
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैर्महत्तरम्
Yattadbalamamitranam tatha virasamudyatam
Hastyashvarathasampannam tribhirangairmahattaram
14.20
रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम्
Rakshitam dronakarnabhyamashvatthamna kripena cha
Tattvaya nihatam vira tasmadbhunkshva vasundharam
14.21
जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदायुतः
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो
Jambudvipo maharaja nanajanapadayutah
Tvaya purushashardula dandena mriditah prabho
14.22
जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया
Jambudvipena sadrishah kraunchadvipo naradhipa
Aparena mahamerordandena mriditastvaya
14.23
क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया
Kraunchadvipena sadrishah shakadvipo naradhipa
Purvena tu mahamerordandena mriditastvaya
14.24
उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया
Uttarena mahameroh shakadvipena sammitah
Bhadrashvah purushavyaghra dandena mriditastvaya
14.25
द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया
Dvipashcha santaradvipa nanajanapadalayah
Vigahya sagaram vira dandena mriditastvaya
14.26
एतान्यप्रतिमानि त्वं कृत्वा कर्माणि भारत
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः
Etanyapratimani tvam kritva karmani bharata
Na priyase maharaja pujyamano dvijatibhih
14.27
स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रानूर्जितानिव
Sa tvam bhratrinimandrishtva pratinandasva bharata
Rishabhaniva sammattangajendranurjitaniva
14.28
अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः
एकोऽपि हि सुखायैषां क्षमः स्यादिति मे मतिः
Amarapratimah sarve shatrusahah parantapah
Ekopi hi sukhayaisham kshamah syaditi me matih
14.29
किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने
Kim punah purushavyaghrah patayo me nararshabhah
Samastanindriyaniva sharirasya vicheshtane
14.30
अनृतं माब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे
Anritam mabravichchhvashruh sarvagya sarvadarshini
Yudhishthirastvam panchali sukhe dhasyatyanuttame
14.31
हत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप
Hatva rajasahasrani bahunyashuparakramah
Tadvyartham samprapashyami mohattava janadhipa
14.32
येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तस्योपचारिणः
तवोन्मादेन राजेन्द्र सोन्मादाः सर्वपाण्डवाः
Yeshamunmattako jyeshthah sarve tasyopacharinah
Tavonmadena rajendra sonmadah sarvapandavah
14.33
यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते जनाधिप
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम्
Yadi hi syuranunmatta bhrataraste janadhipa
Baddhva tvam nastikaih sardham prashaseyurvasundharam
14.34
कुरुते मूढमेवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति
Kurute mudhamevam hi yah shreyo nadhigachchhati
Dhupairanjanayogaishcha nasyakarmabhireva cha
Bheshajaih sa chikitsyah syadya unmargena gachchhati
14.35
साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम
तथा विनिकृतामित्रैर्याहमिच्छामि जीवितुम्
Saham sarvadhama loke strinam bharatasattama
Tatha vinikritamitrairyahamichchhami jivitum
14.36
एतेषां यतमानानामुत्पद्यन्ते तु संपदः
त्वं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे स्वयमापदम्
Etesham yatamananamutpadyante tu sampadah
Tvam tu sarvam mahim labdhva kurushe svayamapadam
14.37
यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ
मान्धाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे
Yathastam sammatau ragyam prithivyam rajasattamau
Mandhata chambarishashcha tatha rajanvirajase
14.38
प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन्
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव
Prashadhi prithivim devim praja dharmena palayan
Saparvatavanadvipam ma rajanvimana bhava
14.39
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्जुह्वन्नग्नीन्प्रयच्छ च
पुराणि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम
Yajasva vividhairyagyairjuhvannagninprayachchha cha
Purani bhoganvasansi dvijatibhyo nripottama