UtshovChapter 11
11.1
अर्जुन उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ
Arjuna uvacha
Atraivodaharantimamitihasam puratanam
Tapasaih saha sanvadam shakrasya bharatarshabha
11.2
केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यगमन्द्विजाः
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः
Kechidgrihanparityajya vanamabhyagamandvijah
Ajatashmashravo mandah kule jatah pravavrajuh
11.3
धर्मोऽयमिति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः
त्यक्त्वा गृहान्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत
Dharmoyamiti manvana brahmacharye vyavasthitah
Tyaktva grihanpitrinshchaiva tanindronvakripayata
11.4
तानाबभाषे भगवान्पक्षी भूत्वा हिरण्मयः
सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत्कृतं विघसाशिभिः
Tanababhashe bhagavanpakshi bhutva hiranmayah
Sudushkaram manushyaishcha yatkritam vighasashibhih
11.5
पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम्
संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः
Punyam cha bata karmaisham prashastam chaiva jivitam
Sansiddhaste gatim mukhyam prapta dharmaparayanah
11.6
ऋषय ऊचुः
अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति
अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः
Rishaya uchuh
Aho batayam shakunirvighasashanprashansati
Asmannunamayam shasti vayam cha vighasashinah
11.7
शकुनिरुवाच
नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान्
उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः
Shakuniruvacha
Naham yushmanprashansami pankadigdhanrajasvalan
Uchchhishtabhojino mandananye vai vighasashinah
11.8
ऋषय ऊचुः
इदं श्रेयः परमिति वयमेवाभ्युपास्महे
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते
Rishaya uchuh
Idam shreyah paramiti vayamevabhyupasmahe
Shakune bruhi yachchhreyo bhrisham vai shraddadhama te
11.9
शकुनिरुवाच
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना
ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः
Shakuniruvacha
Yadi mam nabhishankadhvam vibhajyatmanamatmana
Tatoham vah pravakshyami yathatathyam hitam vachah
11.10
ऋषय ऊचुः
शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः
Rishaya uchuh
Shrinumaste vachastata panthano viditastava
Niyoge chaiva dharmatmansthatumichchhama shadhi nah
11.11
शकुनिरुवाच
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम्
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः
Shakuniruvacha
Chatushpadam gauh pravara lohanam kanchanam varam
Shabdanam pravaro mantro brahmano dvipadam varah
11.12
मन्त्रोऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते
जीवतो यो यथाकालं श्मशाननिधनादिति
Mantroyam jatakarmadi brahmanasya vidhiyate
Jivato yo yathakalam shmashananidhanaditi
11.13
कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते
Karmani vaidikanyasya svargyah panthastvanuttamah
Atha sarvani karmani mantrasiddhani chakshate
11.14
आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते
मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम्
Amnayadridhavadini tatha siddhiriheshyate
Masardhamasa ritava adityashashitarakam
11.15
ईहन्ते सर्वभूतानि तदृतं कर्मसङ्गिनाम्
सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान्
Ihante sarvabhutani tadritam karmasanginam
Siddhikshetramidam punyamayamevashramo mahan
11.16
अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः
मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते
Atha ye karma nindanto manushyah kapatham gatah
Mudhanamarthahinanam teshamenastu vidyate
11.17
देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान्
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम्
Devavanshanpitrivanshanbrahmavanshanshcha shashvatan
Santyajya mudha vartante tato yantyashrutipatham
11.18
एतद्वोऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्यृषिचोदितम्
तस्मात्तदध्यवसतस्तपस्वि तप उच्यते
Etadvostu tapo yuktam dadanityrishichoditam
Tasmattadadhyavasatastapasvi tapa uchyate
11.19
देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान्
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते
Devavanshanpitrivanshanbrahmavanshanshcha shashvatan
Sanvibhajya guroshcharyam tadvai dushkaramuchyate
11.20
देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः
तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः
Deva vai dushkaram kritva vibhutim paramam gatah
Tasmadgarhasthyamudvodhum dushkaram prabravimi vah
11.21
तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः
कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
Tapah shreshtham prajanam hi mulametanna sanshayah
Kutumbavidhinanena yasminsarvam pratishthitam
11.22
एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः
तस्माद्वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते
Etadvidustapo vipra dvandvatita vimatsarah
Tasmadvanam madhyamam cha lokeshu tapa uchyate
11.23
दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि
Duradharsham padam chaiva gachchhanti vighasashinah
Sayampratarvibhajyannam svakutumbe yathavidhi
11.24
दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च
अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः
Dattvatithibhyo devebhyah pitribhyah svajanasya cha
Avashishtani yeshnanti tanahurvighasashinah
11.25
तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः
Tasmatsvadharmamasthaya suvratah satyavadinah
Lokasya guravo bhutva te bhavantyanupaskritah
11.26
त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः
वसन्ति शाश्वतीर्वर्षा जना दुष्करकारिणः
Tridivam prapya shakrasya svargaloke vimatsarah
Vasanti shashvatirvarsha jana dushkarakarinah
11.27
ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम्
उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः
Tataste tadvachah shrutva tasya dharmarthasanhitam
Utsrijya nastikagatim garhasthyam dharmamashritah
11.28
तस्मात्त्वमपि दुर्धर्ष धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम्
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम
Tasmattvamapi durdharsha dhairyamalambya shashvatam
Prashadhi prithivim kritsnam hatamitram narottama