UtshovChapter 101
101.1
युधिष्ठिर उवाच
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Yatha jayarthinah senam nayanti bharatarshabha
Ishaddharmam prapidyapi tanme bruhi pitamaha
101.2
भीष्म उवाच
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपि
उपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः
Bhishma uvacha
Satyena hi sthita dharma upapattya tathapare
Sadhvacharataya kechittathaivaupayika api
Upayadharmanvakshyami siddharthanarthadharmayoh
101.3
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम्
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे
Nirmaryada dasyavastu bhavanti paripanthinah
Tesham prativighatartham pravakshyamyatha naigamam
Karyanam samprasiddhyartham tanupayannibodha me
101.4
उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्
Ubhe pragye veditavye rijvi vakra cha bharata
Jananvakram na seveta pratibadheta chagatam
101.5
अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत
तां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते
Amitra eva rajanam bhedenopacharantyuta
Tam raja nikritim jananyathamitranprabadhate
101.6
गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च
शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च
Gajanam parshvacharmani govrishajagarani cha
Shalyakankatalohani tanutrani matani cha
101.7
शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते
Shitapitani shastrani sannahah pitalohitah
Nanaranjanaraktah syuh patakah ketavashcha te
101.8
ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः
Rishtayastomarah khadga nishitashcha parashvadhah
Phalakanyatha charmani pratikalpyanyanekashah
Abhinitani shastrani yodhashcha kritanishramah
101.9
चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा
Chaitryam va margashirshyam va senayogah prashasyate
Pakvasasya hi prithivi bhavatyambumati tatha
101.10
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा
एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने
Naivatishito natyushnah kalo bhavati bharata
Tasmattada yojayeta paresham vyasaneshu va
Eteshu yogah senayah prashastah parabadhane
101.11
जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते
चारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः
Jalavanstrinavanmargah samo gamyah prashasyate
Charairhi vihitabhyasah kushalairvanagocharaih
101.12
नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव
तस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः
Navyaranyairna shakyeta gantum mrigaganairiva
Tasmatsarvasu senasu yojayanti jayarthinah
101.13
आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते
परेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत्
Avasastoyavandurgah paryakashah prashasyate
Pareshamupasarpanam pratishedhastatha bhavet
101.14
आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम्
बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः
Akasham tu vanabhyashe manyante gunavattaram
Bahubhirgunajataistu ye yuddhakushala janah
101.15
उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम्
अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम्
Upanyasopasarpanam padatinam cha guhanam
Atha shatrupratighatamapadartham parayanam
101.16
सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्नचला इव
अनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान्
Saptarshinprishthatah kritva yudhyerannachala iva
Anena vidhina rajanjigishetapi durjayan
101.17
यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः
पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर
Yato vayuryatah suryo yatah shukrastato jayah
Purvam purvam jyaya esham sannipate yudhishthira
101.18
अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम्
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः
Akardamamanudakamamaryadamaloshtakam
Ashvabhumim prashansanti ye yuddhakushala janah
101.19
समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्
Sama nirudakakasha rathabhumih prashasyate
Nichadruma mahakaksha sodaka hastiyodhinam
101.20
बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिरास्तृता
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च
Bahudurga mahavriksha vetravenubhirastrita
Padatinam kshama bhumih parvatopavanani cha
101.21
पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते
Padatibahula sena dridha bhavati bharata
Rathashvabahula sena sudineshu prashasyate
101.22
पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्
Padatinagabahula pravritkale prashasyate
Gunanetanprasankhyaya deshakalau prayojayet
101.23
एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन्
Evam sanchintya yo yati tithinakshatrapujitah
Vijayam labhate nityam senam samyakprayojayan
101.24
प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत्
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः
Prasuptanstrishitanshrantanprakirnannabhighatayet
Mokshe prayane chalane panabhojanakalayoh
101.25
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान्
सुविस्रम्भान्कृतारम्भानुपन्यासप्रतापितान्
बहिश्चरानुपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः
Atikshiptanvyatikshiptanvihatanpratanukritan
Suvisrambhankritarambhanupanyasapratapitan
Bahishcharanupanyasankritva veshmanusarinah
101.26
पारंपर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः
परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः
Paramparyagate dvare ye kechidanuvartinah
Paricharyavaroddharo ye cha kechana valginah
101.27
अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः
Anikam ye prabhindanti bhinnam ye sthagayanti cha
Samanashanapanaste karya dvigunavetanah
101.28
दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा
तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्
Dashadhipatayah karyah shatadhipatayastatha
Tesham sahasradhipatim kuryachchhuramatandritam
101.29
यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम्
Yathamukhyam sannipatya vaktavyah sma shapamahe
Yatha jayartham sangrame na jahyama parasparam
101.30
इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति
Ihaiva te nivartantam ye nah kechana bhiravah
Na ghatayeyuh pradaram kurvanastumule sati
101.31
आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन्हन्ति संयुगे
द्रव्यनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने
Atmanam cha svapaksham cha palayanhanti sanyuge
Dravyanasho vadhokirtirayashashcha palayane
101.32
अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः
प्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च
Amanogyasukha vachah purushasya palayatah
Pratispandaushthadantasya nyastasarvayudhasya cha
101.33
हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये
अमित्रैरनुबद्धस्य द्विषतामस्तु नस्तथा
Hitva palayamanasya sahayanpranasanshaye
Amitrairanubaddhasya dvishatamastu nastatha
101.34
मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह
Manushyapasada hyete ye bhavanti paranmukhah
Rashivardhanamatraste naiva te pretya no iha
101.35
अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम्
जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर्मङ्गलेन च
Amitra hrishtamanasah pratyudyanti palayinam
Jayinam suhridastata vandanairmangalena cha
101.36
यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः
तदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि
Yasya sma vyasane rajannanumodanti shatravah
Tadasahyataram duhkhamaham manye vadhadapi
101.37
श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च
सा भीरूणां परान्याति शूरस्तामधिगच्छति
Shriyam janita dharmasya mulam sarvasukhasya cha
Sa bhirunam paranyati shurastamadhigachchhati
101.38
ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम्
Te vayam svargamichchhantah sangrame tyaktajivitah
Jayanto vadhyamana va praptumarhama sadgatim
101.39
एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः
अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्यभीरवः
Evam sanshaptashapathah samabhityaktajivitah
Amitravahinim virah sampragahantyabhiravah
101.40
अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत्
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा
Agratah purushanikamasicharmavatam bhavet
Prishthatah shakatanikam kalatram madhyatastatha
101.41
परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम्
अपि ह्यस्मिन्परे गृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः
Paresham pratighatartham padatinam cha guhanam
Api hyasminpare griddha bhaveyurye purogamah
101.42
ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः
ते पूर्वमभिवर्तेरंस्तानन्वगितरे जनाः
Ye purastadabhimatah sattvavanto manasvinah
Te purvamabhivarteranstananvagitare janah
101.43
अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः
स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः
Api choddharshanam karyam bhirunamapi yatnatah
Skandhadarshanamatram tu tishtheyurva samipatah
101.44
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह
Sanhatanyodhayedalpankamam vistarayedbahun
Suchimukhamanikam syadalpanam bahubhih saha
101.45
संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम्
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति
Samprayuddhe prahrishte va satyam va yadi vanritam
Pragrihya bahunkrosheta bhagna bhagnah para iti
101.46
आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
शब्दवन्तोऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम्
Agatam no mitrabalam praharadhvamabhitavat
Shabdavantonudhaveyuh kurvanto bhairavam ravam
101.47
क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान्
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान्
Kshvedah kilakilah shankhah krakacha govishanikan
Bherimridangapanavannadayeyushcha kunjaran