UtshovChapter 8
8.1
वैशंपायन उवाच
विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः
पुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः
Vaishampayana uvacha
Vidurasya tu tadvakyam nishamya kurusattamah
Putrashokabhisantaptah papata bhuvi murchhitah
8.2
तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा
Tam tatha patitam bhumau nihsangyam prekshya bandhavah
Krishnadvaipayanashchaiva kshatta cha vidurastatha
8.3
संजयः सुहृदश्चान्ये द्वाःस्था ये चास्य संमताः
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत
Sanjayah suhridashchanye dvahstha ye chasya sammatah
Jalena sukhashitena talavrintaishcha bharata
8.4
पस्पृशुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः
अन्वासन्सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम्
Pasprishushcha karairgatram vijamanashcha yatnatah
Anvasansuchiram kalam dhritarashtram tathagatam
8.5
अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिः
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
Atha dirghasya kalasya labdhasangyo mahipatih
Vilalapa chiram kalam putradhibhirabhiplutah
8.6
धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम्
यतोमूलानि दुःखानि संभवन्ति मुहुर्मुहुः
Dhigastu khalu manushyam manushye cha parigraham
Yatomulani duhkhani sambhavanti muhurmuhuh
8.7
पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसंबन्धिनामपि
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो
Putranasherthanashe cha gyatisambandhinamapi
Prapyate sumahadduhkham vishagnipratimam vibho
8.8
येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते
Yena dahyanti gatrani yena pragya vinashyati
Yenabhibhutah purusho maranam bahu manyate
8.9
तदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात्
तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम
Tadidam vyasanam praptam maya bhagyaviparyayat
Tachchaivaham karishyami adyaiva dvijasattama
8.10
इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्
धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः शोकं च परमं गतः
अभूच्च तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते
Ityuktva tu mahatmanam pitaram brahmavittamam
Dhritarashtrobhavanmudhah shokam cha paramam gatah
Abhuchcha tushnim rajasau dhyayamano mahipate
8.11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
पुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्
Tasya tadvachanam shrutva krishnadvaipayanah prabhuh
Putrashokabhisantaptam putram vachanamabravit
8.12
धृतराष्ट्र महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु
श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलस्तथा
Dhritarashtra mahabaho yattvam vakshyami tachchhrinu
Shrutavanasi medhavi dharmarthakushalastatha
8.13
न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्वेदितव्यं परंतप
अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः
Na testyaviditam kinchidveditavyam parantapa
Anityatam hi martyanam vijanasi na sanshayah
8.14
अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वाशाश्वते सति
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत
Adhruve jivaloke cha sthane vashashvate sati
Jivite maranante cha kasmachchhochasi bharata
8.15
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः
Pratyaksham tava rajendra vairasyasya samudbhavah
Putram te karanam kritva kalayogena karitah
8.16
अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्
Avashyam bhavitavye cha kurunam vaishase nripa
Kasmachchhochasi tanshurangatanparamikam gatim
8.17
जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर
Janata cha mahabaho vidurena mahatmana
Yatitam sarvayatnena shamam prati janeshvara
8.18
न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित्
घटतापि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः
Na cha daivakrito margah shakyo bhutena kenachit
Ghatatapi chiram kalam niyantumiti me matih
8.19
देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम्
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि कथं स्थैर्यं भवेत्तव
Devatanam hi yatkaryam maya pratyakshatah shrutam
Tatteham sampravakshyami katham sthairyam bhavettava
8.20
पुराहं त्वरितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः
अपश्यं तत्र च तदा समवेतान्दिवौकसः
नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवऋषींस्तथा
Puraham tvarito yatah sabhamaindrim jitaklamah
Apashyam tatra cha tada samavetandivaukasah
Naradapramukhanshchapi sarvandevarishinstatha
8.21
तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते
कार्यार्थमुपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः
Tatra chapi maya drishta prithivi prithivipate
Karyarthamupasamprapta devatanam samipatah
8.22
उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्
यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्
Upagamya tada dhatri devanaha samagatan
Yatkaryam mama yushmabhirbrahmanah sadane tada
Pratigyatam mahabhagastachchhighram sanvidhiyatam
8.23
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः
उवाच प्रहसन्वाक्यं पृथिवीं देवसंसदि
Tasyastadvachanam shrutva vishnurlokanamaskritah
Uvacha prahasanvakyam prithivim devasansadi
8.24
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति
तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि
Dhritarashtrasya putranam yastu jyeshthah shatasya vai
Duryodhana iti khyatah sa te karyam karishyati
Tam cha prapya mahipalam kritakritya bhavishyasi
8.25
तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः
अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः
Tasyarthe prithivipalah kurukshetre samagatah
Anyonyam ghatayishyanti dridhaih shastraih praharinah
8.26
ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्
गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने
Tataste bhavita devi bharasya yudhi nashanam
Gachchha shighram svakam sthanam lokandharaya shobhane
8.27
स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात्
कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप
Sa esha te suto rajanllokasanharakaranat
Kaleranshah samutpanno gandharya jathare nripa
8.28
अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनः
दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः
Amarshi chapalashchapi krodhano dushprasadhanah
Daivayogatsamutpanna bhratarashchasya tadrishah
8.29
शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा
समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः
एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्वतः
Shakunirmatulashchaiva karnashcha paramah sakha
Samutpanna vinashartham prithivyam sahita nripah
Etamartham mahabaho narado veda tattvatah
8.30
आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम्
Atmaparadhatputraste vinashtah prithivipate
Ma tanshochasva rajendra na hi shokesti karanam
8.31
न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत
पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही
Na hi te pandavah svalpamaparadhyanti bharata
Putrastava duratmano yairiyam ghatita mahi
8.32
नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः
युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम्
Naradena cha bhadram te purvameva na sanshayah
Yudhishthirasya samitau rajasuye niveditam
8.33
पाण्डवाः कौरवाश्चैव समासाद्य परस्परम्
न भविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर
Pandavah kauravashchaiva samasadya parasparam
Na bhavishyanti kaunteya yatte krityam tadachara
8.34
नारदस्य वचः श्रुत्वा तदाशोचन्त पाण्डवाः
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम्
Naradasya vachah shrutva tadashochanta pandavah
Etatte sarvamakhyatam devaguhyam sanatanam
8.35
कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो
स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम्
Katham te shokanashah syatpraneshu cha daya prabho
Snehashcha panduputreshu gyatva daivakritam vidhim
8.36
एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः
कथितो धर्मराजस्य राजसूये क्रतूत्तमे
Esha chartho mahabaho purvameva maya shrutah
Kathito dharmarajasya rajasuye kratuttame
8.37
यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते
अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम्
Yatitam dharmaputrena maya guhye nivedite
Avigrahe kauravanam daivam tu balavattaram
8.38
अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथंचन
कृतान्तस्य हि भूतेन स्थावरेण त्रसेन च
Anatikramaniyo hi vidhi rajankathanchana
Kritantasya hi bhutena sthavarena trasena cha
8.39
भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत
मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च
Bhavandharmaparo yatra buddhishreshthashcha bharata
Muhyate praninam gyatva gatim chagatimeva cha
8.40
त्वां तु शोकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः
ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत्
Tvam tu shokena santaptam muhyamanam muhurmuhuh
Gyatva yudhishthiro raja prananapi parityajet
8.41
कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि
स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां वै न करिष्यति
Kripalurnityasho virastiryagyonigateshvapi
Sa katham tvayi rajendra kripam vai na karishyati
8.42
मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनात्
पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत
Mama chaiva niyogena vidheshchapyanivartanat
Pandavanam cha karunyatpranandharaya bharata
8.43
एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति
धर्मश्च सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात्
Evam te vartamanasya loke kirtirbhavishyati
Dharmashcha sumahanstata taptam syachcha tapashchirat
8.44
पुत्रशोकसमुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा
प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सदा
Putrashokasamutpannam hutasham jvalitam yatha
Pragyambhasa maharaja nirvapaya sada sada
8.45
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासस्यामिततेजसः
मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत
Etachchhrutva tu vachanam vyasasyamitatejasah
Muhurtam samanudhyaya dhritarashtrobhyabhashata
8.46
महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम
नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः
Mahata shokajalena pranunnosmi dvijottama
Natmanamavabudhyami muhyamano muhurmuhuh
8.47
इदं तु वचनं श्रुत्वा तव दैवनियोगजम्
धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च नशोचितुम्
Idam tu vachanam shrutva tava daivaniyogajam
Dharayishyamyaham prananyatishye cha nashochitum
8.48
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः
धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत
Etachchhrutva tu vachanam vyasah satyavatisutah
Dhritarashtrasya rajendra tatraivantaradhiyata