UtshovChapter 2
2.1
वैशंपायन उवाच
ततोऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम्
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत्
Vaishampayana uvacha
Tatomritasamairvakyairhladayanpurusharshabham
Vaichitraviryam viduro yaduvacha nibodha tat
2.2
विदुर उवाच
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना
स्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषामेष निर्णयः
Vidura uvacha
Uttishtha rajankim sheshe dharayatmanamatmana
Sthirajangamamartyanam sarveshamesha nirnayah
2.3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
Sarve kshayanta nichayah patanantah samuchchhrayah
Sanyoga viprayoganta maranantam hi jivitam
2.4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
Yada shuram cha bhirum cha yamah karshati bharata
Tatkim na yotsyanti hi te kshatriyah kshatriyarshabha
2.5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते
Ayudhyamano mriyate yudhyamanashcha jivati
Kalam prapya maharaja na kashchidativartate
2.6
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्
Na chapyetanhatanyuddhe rajanshochitumarhasi
Pramanam yadi shastrani gataste paramam gatim
2.7
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना
Sarve svadhyayavanto hi sarve cha charitavratah
Sarve chabhimukhah kshinastatra ka paridevana
2.8
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः
न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना
Adarshanadapatitah punashchadarshanam gatah
Na te tava na tesham tvam tatra ka paridevana
2.9
हतोऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशः
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे
Hatopi labhate svargam hatva cha labhate yashah
Ubhayam no bahugunam nasti nishphalata rane
2.10
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः संकल्पयिष्यति
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ
Tesham kamadughanllokanindrah sankalpayishyati
Indrasyatithayo hyete bhavanti purusharshabha
2.11
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः
Na yagyairdakshinavadbhirna tapobhirna vidyaya
Svargam yanti tatha martya yatha shura rane hatah
2.12
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्
Matapitrisahasrani putradarashatani cha
Sansareshvanubhutani kasya te kasya va vayam
2.13
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
Shokasthanasahasrani bhayasthanashatani cha
Divase divase mudhamavishanti na panditam
2.14
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति
Na kalasya priyah kashchinna dveshyah kurusattama
Na madhyasthah kvachitkalah sarvam kalah prakarshati
2.15
अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयः
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः
Anityam jivitam rupam yauvanam dravyasanchayah
Arogyam priyasanvaso gridhyedeshu na panditah
2.16
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते
Na janapadikam duhkhamekah shochitumarhasi
Apyabhavena yujyeta tachchasya na nivartate
2.17
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम्
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते
Ashochanpratikurvita yadi pashyetparakramam
Bhaishajyametadduhkhasya yadetannanuchintayet
Chintyamanam hi na vyeti bhuyashchapi vivardhate
2.18
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः
Anishtasamprayogachcha viprayogatpriyasya cha
Manushya manasairduhkhairyujyante yelpabuddhayah
2.19
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि
न च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते
Nartho na dharmo na sukham yadetadanushochasi
Na cha napaiti karyarthattrivargachchaiva bhrashyate
2.20
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः
असंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः
Anyamanyam dhanavastham prapya vaisheshikim narah
Asantushtah pramuhyanti santosham yanti panditah
2.21
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः
एतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समतामियात्
Pragyaya manasam duhkham hanyachchhariramaushadhaih
Etajgyanasya samarthyam na balaih samatamiyat
2.22
शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्
Shayanam chanushayati tishthantam chanutishthati
Anudhavati dhavantam karma purvakritam naram
2.23
यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्
तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते
Yasyam yasyamavasthayam yatkaroti shubhashubham
Tasyam tasyamavasthayam tattatphalamupashnute