Chapter 3

3.1

सूत उवाच
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति

Suta uvacha
Janamejayah parikshitah saha bhratribhih kurukshetre dirghasatramupaste
Tasya bhratarastrayah shrutasena ugraseno bhimasena iti

3.2

तेषु तत्सत्रमुपासीनेषु तत्र श्वाभ्यागच्छत्सारमेयः
स जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत्

Teshu tatsatramupasineshu tatra shvabhyagachchhatsarameyah
Sa janamejayasya bhratribhirabhihato roruyamano matuh samipamupagachchhat

3.3

तं माता रोरूयमाणमुवाच
किं रोदिषि
केनास्यभिहत इति

Tam mata roruyamanamuvacha
Kim rodishi
Kenasyabhihata iti

3.4

स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच
जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति

Sa evamukto mataram pratyuvacha
Janamejayasya bhratribhirabhihatosmiti

3.5

तं माता प्रत्युवाच
व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति

Tam mata pratyuvacha
Vyaktam tvaya tatraparaddham yenasyabhihata iti

3.6

स तां पुनरुवाच
नापराध्यामि किंचित्
नावेक्षे हवींषि नावलिह इति

Sa tam punaruvacha
Naparadhyami kinchit
Navekshe havinshi navaliha iti

3.7

तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रशोकार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते

Tachchhrutva tasya mata sarama putrashokarta tatsatramupagachchhadyatra sa janamejayah saha bhratribhirdirghasatramupaste

3.8

स तया क्रुद्धया तत्रोक्तः
अयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति
किमर्थमभिहत इति
यस्माच्चायमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति

Sa taya kruddhaya tatroktah
Ayam me putro na kinchidaparadhyati
Kimarthamabhihata iti
Yasmachchayamabhihatonapakari tasmadadrishtam tvam bhayamagamishyatiti

3.9

स जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया दृढं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत्

Sa janamejaya evamukto devashunya saramaya dridham sambhranto vishannashchasit

3.10

स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति

Sa tasminsatre samapte hastinapuram pratyetya purohitamanurupamanvichchhamanah param yatnamakarodyo me papakrityam shamayediti

3.11

स कदाचिन्मृगयां यातः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषयोद्देशे आश्रममपश्यत्

Sa kadachinmrigayam yatah parikshito janamejayah kasminshchitsvavishayoddeshe ashramamapashyat

3.12

तत्र कश्चिदृषिरासां चक्रे श्रुतश्रवा नाम
तस्याभिमतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम

Tatra kashchidrishirasam chakre shrutashrava nama
Tasyabhimatah putra aste somashrava nama

3.13

तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे

Tasya tam putramabhigamya janamejayah parikshitah paurohityaya vavre

3.14

स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच
भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति

Sa namaskritya tamrishimuvacha
Bhagavannayam tava putro mama purohitostviti

स एवमुक्तः प्रत्युवाच
भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातः
महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ संवृद्धः
समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम्
अस्य त्वेकमुपांशुव्रतम्
यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम्
यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति

Sa evamuktah pratyuvacha
Bho janamejaya putroyam mama sarpyam jatah
Mahatapasvi svadhyayasampanno mattapoviryasambhrito machchhukram pitavatyastasyah kukshau sanvriddhah
Samarthoyam bhavatah sarvah papakrityah shamayitumantarena mahadevakrityam
Asya tvekamupanshuvratam
Yadenam kashchidbrahmanah kanchidarthamabhiyachettam tasmai dadyadayam
Yadyetadutsahase tato nayasvainamiti

3.16

तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच
भगवंस्तथा भविष्यतीति

Tenaivamukto janamejayastam pratyuvacha
Bhagavanstatha bhavishyatiti

3.17

स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातॄनुवाच
मयायं वृत उपाध्यायः
यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिरिति

Sa tam purohitamupadayopavritto bhratrinuvacha
Mayayam vrita upadhyayah
Yadayam bruyattatkaryamavicharayadbhiriti

3.18

तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे
तं च देशं वशे स्थापयामास

Tenaivamukta bhratarastasya tatha chakruh
Sa tatha bhratrinsandishya takshashilam pratyabhipratasthe
Tam cha desham vashe sthapayamasa

3.19

एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदः
तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुरुपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति

Etasminnantare kashchidrishirdhaumyo namayodah
Tasya shishyastrayo babhuvurupamanyurarunirvedashcheti

3.20

स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास
गच्छ केदारखण्डं बधानेति

Sa ekam shishyamarunim panchalyam preshayamasa
Gachchha kedarakhandam badhaneti

3.21

स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशक्नोत्

Sa upadhyayena sandishta arunih panchalyastatra gatva tatkedarakhandam baddhum nashaknot

3.22

स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायम्
भवत्वेवं करिष्यामीति

Sa klishyamanopashyadupayam
Bhavatvevam karishyamiti

3.23

स तत्र संविवेश केदारखण्डे
शयाने तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ

Sa tatra sanvivesha kedarakhande
Shayane tasminstadudakam tasthau

3.24

ततः कदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत्
क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति

Tatah kadachidupadhyaya ayodo dhaumyah shishyanaprichchhat
Kva arunih panchalyo gata iti

3.25

ते प्रत्यूचुः
भगवतैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति

Te pratyuchuh
Bhagavataiva preshito gachchha kedarakhandam badhaneti

3.26

स एवमुक्तस्ताञ्शिष्यान्प्रत्युवाच
तस्मात्सर्वे तत्र गच्छामो यत्र स इति

Sa evamuktastanshishyanpratyuvacha
Tasmatsarve tatra gachchhamo yatra sa iti

3.27

स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि
वत्सैहीति

Sa tatra gatva tasyahvanaya shabdam chakara
Bho arune panchalya kvasi
Vatsaihiti

3.28

स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थे
प्रोवाच चैनम्
अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः
तदभिवादये भगवन्तम्
आज्ञापयतु भवान्
किं करवाणीति

Sa tachchhrutva arunirupadhyayavakyam tasmatkedarakhandatsahasotthaya tamupadhyayamupatasthe
Provacha chainam
Ayamasmyatra kedarakhande nihsaramanamudakamavaraniyam sanroddhum sanvishto bhagavachchhabdam shrutvaiva sahasa vidarya kedarakhandam bhavantamupasthitah
Tadabhivadaye bhagavantam
Agyapayatu bhavan
Kim karavaniti

3.29

तमुपाध्यायोऽब्रवीत्
यस्माद्भवान्केदारखण्डमवदार्योत्थितस्तस्माद्भवानुद्दालक एव नाम्ना भविष्यतीति

Tamupadhyayobravit
Yasmadbhavankedarakhandamavadaryotthitastasmadbhavanuddalaka eva namna bhavishyatiti

3.30

स उपाध्यायेनानुगृहीतः
यस्मात्त्वया मद्वचोऽनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसीति
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति

Sa upadhyayenanugrihitah
Yasmattvaya madvachonushthitam tasmachchhreyovapsyasiti
Sarve cha te vedah pratibhasyanti sarvani cha dharmashastraniti

3.31

स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम

Sa evamukta upadhyayeneshtam desham jagama

3.32

अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम

Athaparah shishyastasyaivayodasya dhaumyasyopamanyurnama

3.33

तमुपाध्यायः प्रेषयामास
वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति

Tamupadhyayah preshayamasa
Vatsopamanyo ga rakshasveti

3.34

स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः
स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षयेऽभ्यागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

Sa upadhyayavachanadarakshadgah
Sa chahani ga rakshitva divasakshayebhyagamyopadhyayasyagratah sthitva namashchakre

3.35

तमुपाध्यायः पीवानमपश्यत्
उवाच चैनम्
वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि
पीवानसि दृढमिति

Tamupadhyayah pivanamapashyat
Uvacha chainam
Vatsopamanyo kena vrittim kalpayasi
Pivanasi dridhamiti

3.36

स उपाध्यायं प्रत्युवाच
भैक्षेण वृत्तिं कल्पयामीति

Sa upadhyayam pratyuvacha
Bhaikshena vrittim kalpayamiti

3.37

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
ममानिवेद्य भैक्षं नोपयोक्तव्यमिति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Mamanivedya bhaiksham nopayoktavyamiti

3.38

स तथेत्युक्त्वा पुनररक्षद्गाः
रक्षित्वा चागम्य तथैवोपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

Sa tathetyuktva punararakshadgah
Rakshitva chagamya tathaivopadhyayasyagratah sthitva namashchakre

3.39

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्षं गृह्णामि
केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति

Tamupadhyayastathapi pivanameva drishtvovacha
Vatsopamanyo sarvamasheshataste bhaiksham grihnami
Kenedanim vrittim kalpayasiti

3.40

स एवमुक्त उपाध्यायेन प्रत्युवाच
भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि
तेन वृत्तिं कल्पयामीति

Sa evamukta upadhyayena pratyuvacha
Bhagavate nivedya purvamaparam charami
Tena vrittim kalpayamiti

3.41

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिः
अन्येषामपि वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः
लुब्धोऽसीति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Naisha nyayya guruvrittih
Anyeshamapi vrittyuparodham karoshyevam vartamanah
Lubdhositi

3.42

स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षत्
रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

Sa tathetyuktva ga arakshat
Rakshitva cha punarupadhyayagrihamagamyopadhyayasyagratah sthitva namashchakre

3.43

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच
अहं ते सर्वं भैक्षं गृह्णामि न चान्यच्चरसि
पीवानसि
केन वृत्तिं कल्पयसीति

Tamupadhyayastathapi pivanameva drishtva punaruvacha
Aham te sarvam bhaiksham grihnami na chanyachcharasi
Pivanasi
Kena vrittim kalpayasiti

3.44

स उपाध्यायं प्रत्युवाच
भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति

Sa upadhyayam pratyuvacha
Bho etasam gavam payasa vrittim kalpayamiti

3.45

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मयाननुज्ञातमिति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Naitannyayyam paya upayoktum bhavato mayananugyatamiti

3.46

स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहानेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

Sa tatheti pratigyaya ga rakshitva punarupadhyayagrihanetya guroragratah sthitva namashchakre

3.47

तमुपाध्यायः पीवानमेवापश्यत्
उवाच चैनम्
भैक्षं नाश्नासि न चान्यच्चरसि
पयो न पिबसि
पीवानसि
केन वृत्तिं कल्पयसीति

Tamupadhyayah pivanamevapashyat
Uvacha chainam
Bhaiksham nashnasi na chanyachcharasi
Payo na pibasi
Pivanasi
Kena vrittim kalpayasiti

3.48

स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच
भोः फेनं पिबामि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनं पिबन्त उद्गिरन्तीति

Sa evamukta upadhyayam pratyuvacha
Bhoh phenam pibami yamime vatsa matrinam stanam pibanta udgirantiti

3.49

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति
तदेवमपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Ete tvadanukampaya gunavanto vatsah prabhutataram phenamudgiranti
Tadevamapi vatsanam vrittyuparodham karoshyevam vartamanah
Phenamapi bhavanna patumarhatiti

3.50

स तथेति प्रतिज्ञाय निराहारस्ता गा अरक्षत्
तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नाश्नाति न चान्यच्चरति
पयो न पिबति
फेनं नोपयुङ्क्ते

Sa tatheti pratigyaya niraharasta ga arakshat
Tatha pratishiddho bhaiksham nashnati na chanyachcharati
Payo na pibati
Phenam nopayunkte

3.51

स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत्

Sa kadachidaranye kshudhartorkapatranyabhakshayat

3.52

स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारकटूष्णविपाकिभिश्चक्षुष्युपहतोऽन्धोऽभवत्
सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्

Sa tairarkapatrairbhakshitaih ksharakatushnavipakibhishchakshushyupahatondhobhavat
Sondhopi chankramyamanah kupepatat

3.53

अथ तस्मिन्ननागच्छत्युपाध्यायः शिष्यानवोचत्
मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः
स नियतं कुपितः
ततो नागच्छति चिरगतश्चेति

Atha tasminnanagachchhatyupadhyayah shishyanavochat
Mayopamanyuh sarvatah pratishiddhah
Sa niyatam kupitah
Tato nagachchhati chiragatashcheti

3.54

स एवमुक्त्वा गत्वारण्यमुपमन्योराह्वानं चक्रे
भो उपमन्यो क्वासि
वत्सैहीति

Sa evamuktva gatvaranyamupamanyorahvanam chakre
Bho upamanyo kvasi
Vatsaihiti

3.55

स तदाह्वानमुपाध्यायाच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैः
अयमस्मि भो उपाध्याय कूपे पतित इति

Sa tadahvanamupadhyayachchhrutva pratyuvachochchaih
Ayamasmi bho upadhyaya kupe patita iti

3.56

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
कथमसि कूपे पतित इति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Kathamasi kupe patita iti

3.57

स तं प्रत्युवाच
अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोऽस्मि
अतः कूपे पतित इति

Sa tam pratyuvacha
Arkapatrani bhakshayitvandhibhutosmi
Atah kupe patita iti

3.58

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
अश्विनौ स्तुहि
तौ त्वां चक्षुष्मन्तं करिष्यतो देवभिषजाविति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Ashvinau stuhi
Tau tvam chakshushmantam karishyato devabhishajaviti

3.59

स एवमुक्त उपाध्यायेन स्तोतुं प्रचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिरृग्भिः

Sa evamukta upadhyayena stotum prachakrame devavashvinau vagbhirrigbhih

3.60

प्र पूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू; गिरा वा शंसामि तपनावनन्तौ
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना;वधिक्षियन्तौ भुवनानि विश्वा

Pra purvagau purvajau chitrabhanu; gira va shansami tapanavanantau
Divyau suparnau virajau vimana;vadhikshiyantau bhuvanani vishva

3.61

हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ; नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ
शुक्रं वयन्तौ तरसा सुवेमा;वभि व्ययन्तावसितं विवस्वत्

Hiranmayau shakuni samparayau; nasatyadasrau sunasau vaijayantau
Shukram vayantau tarasa suvema;vabhi vyayantavasitam vivasvat

3.62

ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका;ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय
तावत्सुवृत्तावनमन्त मायया; सत्तमा गा अरुणा उदावहन्

Grastam suparnasya balena vartika;mamunchatamashvinau saubhagaya
Tavatsuvrittavanamanta mayaya; sattama ga aruna udavahan

3.63

षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव; एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति
नानागोष्ठा विहिता एकदोहना;स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम्

Shashtishcha gavastrishatashcha dhenava; ekam vatsam suvate tam duhanti
Nanagoshtha vihita ekadohana;stavashvinau duhato gharmamukthyam

3.64

एकां नाभिं सप्तशता अराः श्रिताः; प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं; मायाश्विनौ समनक्ति चर्षणी

Ekam nabhim saptashata arah shritah; pradhishvanya vinshatirarpita arah
Anemi chakram parivartatejaram; mayashvinau samanakti charshani

3.65

एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं प्रधि;षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम्
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता;स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम्

Ekam chakram vartate dvadasharam pradhi;shannabhimekakshamamritasya dharanam
Yasmindeva adhi vishve vishakta;stavashvinau munchato ma vishidatam

3.66

अश्विनाविन्द्रममृतं वृत्तभूयौ; तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी
भित्त्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ; तद्वृष्टमह्ना प्रथिता वलस्य

Ashvinavindramamritam vrittabhuyau; tirodhattamashvinau dasapatni
Bhittva girimashvinau gamudacharantau; tadvrishtamahna prathita valasya

3.67

युवां दिशो जनयथो दशाग्रे; समानं मूर्ध्नि रथया वियन्ति
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति; देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

Yuvam disho janayatho dashagre; samanam murdhni rathaya viyanti
Tasam yatamrishayonuprayanti; deva manushyah kshitimacharanti

3.68

युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां;स्तेऽधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति; देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

Yuvam varnanvikurutho vishvarupam;stedhikshiyanti bhuvanani vishva
Te bhanavopyanusritashcharanti; deva manushyah kshitimacharanti

3.69

तौ नासत्यावश्विनावामहे वां; स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य
तौ नासत्यावमृतावृतावृधा;वृते देवास्तत्प्रपदेन सूते

Tau nasatyavashvinavamahe vam; srajam cha yam bibhrithah pushkarasya
Tau nasatyavamritavritavridha;vrite devastatprapadena sute

3.70

मुखेन गर्भं लभतां युवानौ; गतासुरेतत्प्रपदेन सूते
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ;स्तावश्विनौ मुञ्चथो जीवसे गाः

Mukhena garbham labhatam yuvanau; gatasuretatprapadena sute
Sadyo jato mataramatti garbha;stavashvinau munchatho jivase gah

3.71

एवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुः
आहतुश्चैनम्
प्रीतौ स्वः
एष तेऽपूपः
अशानैनमिति

Evam tenabhishtutavashvinavajagmatuh
Ahatushchainam
Pritau svah
Esha tepupah
Ashanainamiti

3.72

स एवमुक्तः प्रत्युवाच
नानृतमूचतुर्भवन्तौ
न त्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे अनिवेद्य गुरव इति

Sa evamuktah pratyuvacha
Nanritamuchaturbhavantau
Na tvahametamapupamupayoktumutsahe anivedya gurava iti

3.73

ततस्तमश्विनावूचतुः
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपः प्रीताभ्यां दत्तः
उपयुक्तश्च स तेनानिवेद्य गुरवे
त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति

Tatastamashvinavuchatuh
Avabhyam purastadbhavata upadhyayenaivamevabhishtutabhyamapupah pritabhyam dattah
Upayuktashcha sa tenanivedya gurave
Tvamapi tathaiva kurushva yatha kritamupadhyayeneti

3.74

स एवमुक्तः पुनरेव प्रत्युवाचैतौ
प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ
नोत्सहेऽहमनिवेद्योपाध्यायायोपयोक्तुमिति

Sa evamuktah punareva pratyuvachaitau
Pratyanunaye bhavantavashvinau
Notsahehamanivedyopadhyayayopayoktumiti

3.75

तमश्विनावाहतुः
प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुवृत्त्या
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ताः
भवतो हिरण्मया भविष्यन्ति
चक्षुष्मांश्च भविष्यसि
श्रेयश्चावाप्स्यसीति

Tamashvinavahatuh
Pritau svastavanaya guruvrittya
Upadhyayasya te karshnayasa dantah
Bhavato hiranmaya bhavishyanti
Chakshushmanshcha bhavishyasi
Shreyashchavapsyasiti

3.76

स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्योपाध्यायमभिवाद्याचचक्षे
स चास्य प्रीतिमानभूत्

Sa evamuktoshvibhyam labdhachakshurupadhyayasakashamagamyopadhyayamabhivadyachachakshe
Sa chasya pritimanabhut

3.77

आह चैनम्
यथाश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्तीति

Aha chainam
Yathashvinavahatustatha tvam shreyovapsyasiti
Sarve cha te vedah pratibhasyantiti

3.78

एषा तस्यापि परीक्षोपमन्योः

Esha tasyapi parikshopamanyoh

3.79

अथापरः शिष्यस्तस्यैवायोदस्य धौम्यस्य वेदो नाम

Athaparah shishyastasyaivayodasya dhaumyasya vedo nama

3.80

तमुपाध्यायः संदिदेश
वत्स वेद इहास्यताम्
भवता मद्गृहे कंचित्कालं शुश्रूषमाणेन भवितव्यम्
श्रेयस्ते भविष्यतीति

Tamupadhyayah sandidesha
Vatsa veda ihasyatam
Bhavata madgrihe kanchitkalam shushrushamanena bhavitavyam
Shreyaste bhavishyatiti

3.81

स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत्
गौरिव नित्यं गुरुषु धूर्षु नियुज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलः

Sa tathetyuktva gurukule dirghakalam gurushushrushanaparovasat
Gauriva nityam gurushu dhurshu niyujyamanah shitoshnakshuttrishnaduhkhasahah sarvatrapratikulah

3.82

तस्य महता कालेन गुरुः परितोषं जगाम
तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप
एषा तस्यापि परीक्षा वेदस्य

Tasya mahata kalena guruh paritosham jagama
Tatparitoshachcha shreyah sarvagyatam chavapa
Esha tasyapi pariksha vedasya

3.83

स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः

Sa upadhyayenanugyatah samavrittastasmadgurukulavasadgrihashramam pratyapadyata
Tasyapi svagrihe vasatastrayah shishya babhuvuh

3.84

स शिष्यान्न किंचिदुवाच
कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष

Sa shishyanna kinchiduvacha
Karma va kriyatam gurushushrusha veti
Duhkhabhigyo hi gurukulavasasya shishyanparikleshena yojayitum neyesha

3.85

अथ कस्यचित्कालस्य वेदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयां चक्रतुः

Atha kasyachitkalasya vedam brahmanam janamejayah paushyashcha kshatriyavupetyopadhyayam varayam chakratuh

3.86

स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कं नाम शिष्यं नियोजयामास
भो उत्तङ्क यत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीणं भवता क्रियमाणमिति

Sa kadachidyajyakaryenabhiprasthita uttankam nama shishyam niyojayamasa
Bho uttanka yatkinchidasmadgrihe parihiyate tadichchhamyahamaparihinam bhavata kriyamanamiti

3.87

स एवं प्रतिसमादिश्योत्तङ्कं वेदः प्रवासं जगाम

Sa evam pratisamadishyottankam vedah pravasam jagama

3.88

अथोत्तङ्को गुरुशुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानस्तत्र गुरुकुले वसति स्म

Athottanko gurushushrushurguruniyogamanutishthamanastatra gurukule vasati sma

3.89

स वसंस्तत्रोपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः
उपाध्यायिनी ते ऋतुमती
उपाध्यायश्च प्रोषितः
अस्या यथायमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियताम्
एतद्विषीदतीति

Sa vasanstatropadhyayastribhih sahitabhirahuyoktah
Upadhyayini te ritumati
Upadhyayashcha proshitah
Asya yathayamriturvandhyo na bhavati tatha kriyatam
Etadvishidatiti

3.90

स एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच
न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं कार्यम्
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टः
अकार्यमपि त्वया कार्यमिति

Sa evamuktastah striyah pratyuvacha
Na maya strinam vachanadidamakaryam karyam
Na hyahamupadhyayena sandishtah
Akaryamapi tvaya karyamiti

3.91

तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहानुपजगाम तस्मात्प्रवासात्
स तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत्

Tasya punarupadhyayah kalantarena grihanupajagama tasmatpravasat
Sa tadvrittam tasyasheshamupalabhya pritimanabhut

3.92

उवाच चैनम्
वत्सोत्तङ्क किं ते प्रियं करवाणीति
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता
तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा
तदनुजाने भवन्तम्
सर्वामेव सिद्धिं प्राप्स्यसि
गम्यतामिति

Uvacha chainam
Vatsottanka kim te priyam karavaniti
Dharmato hi shushrushitosmi bhavata
Tena pritih parasparena nau sanvriddha
Tadanujane bhavantam
Sarvameva siddhim prapsyasi
Gamyatamiti

3.93

स एवमुक्तः प्रत्युवाच
किं ते प्रियं करवाणीति
एवं ह्याहुः

Sa evamuktah pratyuvacha
Kim te priyam karavaniti
Evam hyahuh

3.94

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति

Yashchadharmena vibruyadyashchadharmena prichchhati
Tayoranyatarah praiti vidvesham chadhigachchhati

3.95

सोऽहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहर्तुमिति

Sohamanugyato bhavata ichchhamishtam te gurvarthamupahartumiti

3.96

तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच
वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति

Tenaivamukta upadhyayah pratyuvacha
Vatsottanka ushyatam tavaditi

3.97

स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्कः
आज्ञापयतु भवान्
किं ते प्रियमुपहरामि गुर्वर्थमिति

Sa kadachittamupadhyayamahottankah
Agyapayatu bhavan
Kim te priyamupaharami gurvarthamiti

3.98

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपहरेयमिति
तद्गच्छ
एनां प्रविश्योपाध्यायिनीं पृच्छ किमुपहरामीति
एषा यद्ब्रवीति तदुपहरस्वेति

Tamupadhyayah pratyuvacha
Vatsottanka bahusho mam chodayasi gurvarthamupahareyamiti
Tadgachchha
Enam pravishyopadhyayinim prichchha kimupaharamiti
Esha yadbraviti tadupaharasveti

3.99

स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायिनीमपृच्छत्
भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुम्
तदिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुम्
तदाज्ञापयतु भवती
किमुपहरामि गुर्वर्थमिति

Sa evamukta upadhyayenopadhyayinimaprichchhat
Bhavatyupadhyayenasmyanugyato griham gantum
Tadichchhamishtam te gurvarthamupahrityanrino gantum
Tadagyapayatu bhavati
Kimupaharami gurvarthamiti

3.100

सैवमुक्तोपाध्यायिन्युत्तङ्कं प्रत्युवाच
गच्छ पौष्यं राजानम्
भिक्षस्व तस्य क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले
ते आनयस्व
इतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकं भविता
ताभ्यामाबद्धाभ्यां ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि
शोभमाना यथा ताभ्यां कुण्डलाभ्यां तस्मिन्नहनि संपादयस्व
श्रेयो हि ते स्यात्क्षणं कुर्वत इति

Saivamuktopadhyayinyuttankam pratyuvacha
Gachchha paushyam rajanam
Bhikshasva tasya kshatriyaya pinaddhe kundale
Te anayasva
Itashchaturthehani punyakam bhavita
Tabhyamabaddhabhyam brahmananpariveshtumichchhami
Shobhamana yatha tabhyam kundalabhyam tasminnahani sampadayasva
Shreyo hi te syatkshanam kurvata iti

3.101

स एवमुक्त उपाध्यायिन्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः
स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव

Sa evamukta upadhyayinya pratishthatottankah
Sa pathi gachchhannapashyadrishabhamatipramanam tamadhirudham cha purushamatipramanameva

3.102

स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत
उत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति

Sa purusha uttankamabhyabhashata
Uttankaitatpurishamasya rishabhasya bhakshayasveti

3.103

स एवमुक्तो नैच्छत्

Sa evamukto naichchhat

3.104

तमाह पुरुषो भूयः
भक्षयस्वोत्तङ्क
मा विचारय
उपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति

Tamaha purusho bhuyah
Bhakshayasvottanka
Ma vicharaya
Upadhyayenapi te bhakshitam purvamiti

3.105

स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तदृषभस्य पुरीषं मूत्रं च भक्षयित्वोत्तङ्कः प्रतस्थे यत्र स क्षत्रियः पौष्यः

Sa evamukto badhamityuktva tada tadrishabhasya purisham mutram cha bhakshayitvottankah pratasthe yatra sa kshatriyah paushyah

3.106

तमुपेत्यापश्यदुत्तङ्क आसीनम्
स तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच
अर्थी भवन्तमुपगतोऽस्मीति

Tamupetyapashyaduttanka asinam
Sa tamupetyashirbhirabhinandyovacha
Arthi bhavantamupagatosmiti

3.107

स एनमभिवाद्योवाच
भगवन्पौष्यः खल्वहम्
किं करवाणीति

Sa enamabhivadyovacha
Bhagavanpaushyah khalvaham
Kim karavaniti

3.108

तमुवाचोत्तङ्कः
गुर्वर्थे कुण्डलाभ्यामर्थ्यागतोऽस्मीति ये ते क्षत्रियया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति

Tamuvachottankah
Gurvarthe kundalabhyamarthyagatosmiti ye te kshatriyaya pinaddhe kundale te bhavandatumarhatiti

3.109

तं पौष्यः प्रत्युवाच
प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति

Tam paushyah pratyuvacha
Pravishyantahpuram kshatriya yachyatamiti

3.110

स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत्

Sa tenaivamuktah pravishyantahpuram kshatriyam napashyat

3.111

स पौष्यं पुनरुवाच
न युक्तं भवता वयमनृतेनोपचरितुम्
न हि ते क्षत्रियान्तःपुरे संनिहिता
नैनां पश्यामीति

Sa paushyam punaruvacha
Na yuktam bhavata vayamanritenopacharitum
Na hi te kshatriyantahpure sannihita
Nainam pashyamiti

3.112

स एवमुक्तः पौष्यस्तं प्रत्युवाच
संप्रति भवानुच्छिष्टः
स्मर तावत्
न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना वा शक्या द्रष्टुम्
पतिव्रतात्वादेषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति

Sa evamuktah paushyastam pratyuvacha
Samprati bhavanuchchhishtah
Smara tavat
Na hi sa kshatriya uchchhishtenashuchina va shakya drashtum
Pativratatvadesha nashucherdarshanamupaititi

3.113

अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाच
अस्ति खलु मयोच्छिष्टेनोपस्पृष्टं शीघ्रं गच्छता चेति

Athaivamukta uttankah smritvovacha
Asti khalu mayochchhishtenopasprishtam shighram gachchhata cheti

3.114

तं पौष्यः प्रत्युवाच
एतत्तदेवं हि
न गच्छतोपस्पृष्टं भवति न स्थितेनेति

Tam paushyah pratyuvacha
Etattadevam hi
Na gachchhatopasprishtam bhavati na sthiteneti

3.115

अथोत्तङ्कस्तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपविश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनोऽशब्दाभिर्हृदयंगमाभिरद्भिरुपस्पृश्य त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्यान्तःपुरं प्रविश्य तां क्षत्रियामपश्यत्

Athottankastathetyuktva pranmukha upavishya suprakshalitapanipadavadanoshabdabhirhridayangamabhiradbhirupasprishya trih pitva dvih parimrijya khanyadbhirupasprishyantahpuram pravishya tam kshatriyamapashyat

3.116

सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कमभ्युत्थायाभिवाद्योवाच
स्वागतं ते भगवन्
आज्ञापय किं करवाणीति

Sa cha drishtvaivottankamabhyutthayabhivadyovacha
Svagatam te bhagavan
Agyapaya kim karavaniti

3.117

स तामुवाच
एते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति

Sa tamuvacha
Ete kundale gurvartham me bhikshite datumarhasiti

3.118

सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छत्

Sa prita tena tasya sadbhavena patramayamanatikramaniyashcheti matva te kundale avamuchyasmai prayachchhat

3.119

आह चैनम्
एते कुण्डले तक्षको नागराजः प्रार्थयति
अप्रमत्तो नेतुमर्हसीति

Aha chainam
Ete kundale takshako nagarajah prarthayati
Apramatto netumarhasiti

3.120

स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच
भवति सुनिर्वृता भव
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति

Sa evamuktastam kshatriyam pratyuvacha
Bhavati sunirvrita bhava
Na mam shaktastakshako nagarajo dharshayitumiti

3.121

स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत्

Sa evamuktva tam kshatriyamamantrya paushyasakashamagachchhat

3.122

स तं दृष्ट्वोवाच
भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति

Sa tam drishtvovacha
Bhoh paushya pritosmiti

3.123

तं पौष्यः प्रत्युवाच
भगवंश्चिरस्य पात्रमासाद्यते
भवांश्च गुणवानतिथिः
तत्करिष्ये श्राद्धम्
क्षणः क्रियतामिति

Tam paushyah pratyuvacha
Bhagavanshchirasya patramasadyate
Bhavanshcha gunavanatithih
Tatkarishye shraddham
Kshanah kriyatamiti

3.124

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच
कृतक्षण एवास्मि
शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपहृतं भवतेति

Tamuttankah pratyuvacha
Kritakshana evasmi
Shighramichchhami yathopapannamannamupahritam bhavateti

3.125

स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास

Sa tathetyuktva yathopapannenannenainam bhojayamasa

3.126

अथोत्तङ्कः शीतमन्नं सकेशं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा पौष्यमुवाच
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मदन्धो भविष्यसीति

Athottankah shitamannam sakesham drishtva ashuchyetaditi matva paushyamuvacha
Yasmanme ashuchyannam dadasi tasmadandho bhavishyasiti

3.127

तं पौष्यः प्रत्युवाच
यस्मात्त्वमप्यदुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति

Tam paushyah pratyuvacha
Yasmattvamapyadushtamannam dushayasi tasmadanapatyo bhavishyasiti

3.128

सोऽथ पौष्यस्तस्याशुचिभावमन्नस्यागमयामास

Sotha paushyastasyashuchibhavamannasyagamayamasa

3.129

अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतं सकेशमशुचि मत्वोत्तङ्कं प्रसादयामास
भगवन्नज्ञानादेतदन्नं सकेशमुपहृतं शीतं च
तत्क्षामये भवन्तम्
न भवेयमन्ध इति

Atha tadannam muktakeshya striyopahritam sakeshamashuchi matvottankam prasadayamasa
Bhagavannagyanadetadannam sakeshamupahritam shitam cha
Tatkshamaye bhavantam
Na bhaveyamandha iti

3.130

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच
न मृषा ब्रवीमि
भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति
ममापि शापो न भवेद्भवता दत्त इति

Tamuttankah pratyuvacha
Na mrisha bravimi
Bhutva tvamandho nachiradanandho bhavishyasiti
Mamapi shapo na bhavedbhavata datta iti

3.131

तं पौष्यः प्रत्युवाच
नाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुम्
न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति
किं चैतद्भवता न ज्ञायते यथा

Tam paushyah pratyuvacha
Naham shaktah shapam pratyadatum
Na hi me manyuradyapyupashamam gachchhati
Kim chaitadbhavata na gyayate yatha

3.132

नावनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य; वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः
विपरीतमेतदुभयं क्षत्रियस्य; वाङ्नावनीती हृदयं तीक्ष्णधारम्

Navanitam hridayam brahmanasya; vachi kshuro nihitastikshnadharah
Viparitametadubhayam kshatriyasya; vannavaniti hridayam tikshnadharam

3.133

इति
तदेवं गते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथा कर्तुम्
गम्यतामिति

Iti
Tadevam gate na shaktoham tikshnahridayatvattam shapamanyatha kartum
Gamyatamiti

3.134

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच
भवताहमन्नस्याशुचिभावमागमय्य प्रत्यनुनीतः
प्राक्च तेऽभिहितम्
यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति

Tamuttankah pratyuvacha
Bhavatahamannasyashuchibhavamagamayya pratyanunitah
Prakcha tebhihitam
Yasmadadushtamannam dushayasi tasmadanapatyo bhavishyasiti
Dushte channe naisha mama shapo bhavishyatiti

3.135

साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा

Sadhayamastavadityuktva pratishthatottankaste kundale grihitva

3.136

सोऽपश्यत्पथि नग्नं श्रमणमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च
अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले भूमौ निक्षिप्योदकार्थं प्रचक्रमे

Sopashyatpathi nagnam shramanamagachchhantam muhurmuhurdrishyamanamadrishyamanam cha
Athottankaste kundale bhumau nikshipyodakartham prachakrame

3.137

एतस्मिन्नन्तरे स श्रमणस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत्
तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य जग्राह
स तद्रूपं विहाय तक्षकरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं विवेश

Etasminnantare sa shramanastvaramana upasritya te kundale grihitva pradravat
Tamuttankobhisritya jagraha
Sa tadrupam vihaya takshakarupam kritva sahasa dharanyam vivritam mahabilam vivesha

3.138

प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत्
तमुत्तङ्कोऽन्वाविवेश तेनैव बिलेन
प्रविश्य च नागानस्तुवदेभिः श्लोकैः

Pravishya cha nagalokam svabhavanamagachchhat
Tamuttankonvavivesha tenaiva bilena
Pravishya cha naganastuvadebhih shlokaih

3.139

य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभनाः
वर्षन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः

Ya airavatarajanah sarpah samitishobhanah
Varshanta iva jimutah savidyutpavaneritah

3.140

सुरूपाश्च विरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः

Surupashcha virupashcha tatha kalmashakundalah
Adityavannakaprishthe rejurairavatodbhavah

3.141

बहूनि नागवर्त्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे
इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना

Bahuni nagavartmani gangayastira uttare
Ichchhetkorkanshusenayam chartumairavatam vina

3.142

शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदेजति

Shatanyashitirashtau cha sahasrani cha vinshatih
Sarpanam pragraha yanti dhritarashtro yadejati

3.143

ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरं परं गताः
अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः

Ye chainamupasarpanti ye cha duram param gatah
Ahamairavatajyeshthabhratribhyokaravam namah

3.144

यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्सदा
तं काद्रवेयमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम्

Yasya vasah kurukshetre khandave chabhavatsada
Tam kadraveyamastausham kundalarthaya takshakam

3.145

तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ
कुरुक्षेत्रे निवसतां नदीमिक्षुमतीमनु

Takshakashchashvasenashcha nityam sahacharavubhau
Kurukshetre nivasatam nadimikshumatimanu

3.146

जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः श्रुतः
अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम्
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने

Jaghanyajastakshakasya shrutaseneti yah shrutah
Avasadyo mahaddyumni prarthayannagamukhyatam
Karavani sada chaham namastasmai mahatmane

3.147

एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभदथापश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य पटं वयन्त्यौ

Evam stuvannapi naganyada te kundale nalabhadathapashyatstriyau tantre adhiropya patam vayantyau

3.148

तस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवः
चक्रं चापश्यत्षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानम्
पुरुषं चापश्यद्दर्शनीयम्

Tasminshcha tantre krishnah sitashcha tantavah
Chakram chapashyatshadbhih kumaraih parivartyamanam
Purusham chapashyaddarshaniyam

3.149

स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः

Sa tansarvanstushtava ebhirmantravadashlokaih

3.150

त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये; षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन्
चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे; षड्यत्कुमाराः परिवर्तयन्ति

Trinyarpitanyatra shatani madhye; shashtishcha nityam charati dhruvesmin
Chakre chaturvinshatiparvayoge; shadyatkumarah parivartayanti

3.151

तन्त्रं चेदं विश्वरूपं युवत्यौ; वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौ
कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ; भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव

Tantram chedam vishvarupam yuvatyau; vayatastantunsatatam vartayantyau
Krishnansitanshchaiva vivartayantyau; bhutanyajasram bhuvanani chaiva

3.152

वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता; वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता
कृष्णे वसानो वसने महात्मा; सत्यानृते यो विविनक्ति लोके

Vajrasya bharta bhuvanasya gopta; vritrasya hanta namuchernihanta
Krishne vasano vasane mahatma; satyanrite yo vivinakti loke

3.153

यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं; वैश्वानरं वाहनमभ्युपेतः
नमः सदास्मै जगदीश्वराय; लोकत्रयेशाय पुरंदराय

Yo vajinam garbhamapam puranam; vaishvanaram vahanamabhyupetah
Namah sadasmai jagadishvaraya; lokatrayeshaya purandaraya

3.154

ततः स एनं पुरुषः प्राह
प्रीतोऽस्मि तेऽहमनेन स्तोत्रेण
किं ते प्रियं करवाणीति

Tatah sa enam purushah praha
Pritosmi tehamanena stotrena
Kim te priyam karavaniti

3.155

स तमुवाच
नागा मे वशमीयुरिति

Sa tamuvacha
Naga me vashamiyuriti

3.156

स एनं पुरुषः पुनरुवाच
एतमश्वमपाने धमस्वेति

Sa enam purushah punaruvacha
Etamashvamapane dhamasveti

3.157

स तमश्वमपानेऽधमत्
अथाश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः सधूमा अर्चिषोऽग्नेर्निष्पेतुः

Sa tamashvamapanedhamat
Athashvaddhamyamanatsarvasrotobhyah sadhuma archishognernishpetuh

3.158

ताभिर्नागलोको धूपितः

Tabhirnagaloko dhupitah

3.159

अथ ससंभ्रमस्तक्षकोऽग्नितेजोभयविषण्णस्ते कुण्डले गृहीत्वा सहसा स्वभवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच
एते कुण्डले प्रतिगृह्णातु भवानिति

Atha sasambhramastakshakognitejobhayavishannaste kundale grihitva sahasa svabhavanannishkramyottankamuvacha
Ete kundale pratigrihnatu bhavaniti

3.160

स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः
कुण्डले प्रतिगृह्याचिन्तयत्
अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायिन्याः
दूरं चाहमभ्यागतः
कथं नु खलु संभावयेयमिति

Sa te pratijagrahottankah
Kundale pratigrihyachintayat
Adya tatpunyakamupadhyayinyah
Duram chahamabhyagatah
Katham nu khalu sambhavayeyamiti

3.161

तत एनं चिन्तयानमेव स पुरुष उवाच
उत्तङ्क एनमश्वमधिरोह
एष त्वां क्षणादेवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति

Tata enam chintayanameva sa purusha uvacha
Uttanka enamashvamadhiroha
Esha tvam kshanadevopadhyayakulam prapayishyatiti

3.162

स तथेत्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलम्
उपाध्यायिनी च स्नाता केशानावपयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे

Sa tathetyuktva tamashvamadhiruhya pratyajagamopadhyayakulam
Upadhyayini cha snata keshanavapayantyupavishtottanko nagachchhatiti shapayasya mano dadhe

3.163

अथोत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायिनीमभ्यवादयत्
ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्

Athottankah pravishya upadhyayinimabhyavadayat
Te chasyai kundale prayachchhat

3.164

सा चैनं प्रत्युवाच
उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः
स्वागतं ते वत्स
मनागसि मया न शप्तः
श्रेयस्तवोपस्थितम्
सिद्धिमाप्नुहीति

Sa chainam pratyuvacha
Uttanka deshe kalebhyagatah
Svagatam te vatsa
Managasi maya na shaptah
Shreyastavopasthitam
Siddhimapnuhiti

3.165

अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत्
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच
वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते
किं चिरं कृतमिति

Athottanka upadhyayamabhyavadayat
Tamupadhyayah pratyuvacha
Vatsottanka svagatam te
Kim chiram kritamiti

3.166

तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाच
भोस्तक्षकेण नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि
तेनास्मि नागलोकं नीतः

Tamuttanka upadhyayam pratyuvacha
Bhostakshakena nagarajena vighnah kritosminkarmani
Tenasmi nagalokam nitah

3.167

तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ
तस्मिंश्च तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवः
किं तत्

Tatra cha maya drishte striyau tantredhiropya patam vayantyau
Tasminshcha tantre krishnah sitashcha tantavah
Kim tat

3.168

तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारम्
षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्ति
तदपि किम्

Tatra cha maya chakram drishtam dvadasharam
Shatchainam kumarah parivartayanti
Tadapi kim

3.169

पुरुषश्चापि मया दृष्टः
स पुनः कः

Purushashchapi maya drishtah
Sa punah kah

3.170

अश्वश्चातिप्रमाणयुक्तः
स चापि कः

Ashvashchatipramanayuktah
Sa chapi kah

3.171

पथि गच्छता मया ऋषभो दृष्टः
तं च पुरुषोऽधिरूढः
तेनास्मि सोपचारमुक्तः
उत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय
उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति
ततस्तद्वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तम्
तदिच्छामि भवतोपदिष्टं किं तदिति

Pathi gachchhata maya rishabho drishtah
Tam cha purushodhirudhah
Tenasmi sopacharamuktah
Uttankasya rishabhasya purisham bhakshaya
Upadhyayenapi te bhakshitamiti
Tatastadvachananmaya tadrishabhasya purishamupayuktam
Tadichchhami bhavatopadishtam kim taditi

Contains text from DharmicData, made available under the Open Database License (ODbL). Simple meanings are written by AI and can contain mistakes.