UtshovChapter 110
110.1
वैशंपायन उवाच
तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः
Vaishampayana uvacha
Tam vyatitamatikramya raja svamiva bandhavam
Sabharyah shokaduhkhartah paryadevayadaturah
110.2
पाण्डुरुवाच
सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम्
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः
Panduruvacha
Satamapi kule jatah karmana bata durgatim
Prapnuvantyakritatmanah kamajalavimohitah
110.3
शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम
जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्
Shashvaddharmatmana jato bala eva pita mama
Jivitantamanupraptah kamatmaiveti nah shrutam
110.4
तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत्
Tasya kamatmanah kshetre ragyah sanyatavagrishih
Krishnadvaipayanah sakshadbhagavanmamajijanat
110.5
तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा
त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयायां दुरात्मनः
Tasyadya vyasane buddhih sanjateyam mamadhama
Tyaktasya devairanayanmrigayayam duratmanah
110.6
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्
सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्
Mokshameva vyavasyami bandho hi vyasanam mahat
Suvrittimanuvartishye tamaham pituravyayam
Ativa tapasatmanam yojayishyamyasanshayam
110.7
तस्मादेकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम्
Tasmadekohamekahamekaikasminvanaspatau
Charanbhaiksham munirmundashcharishyami mahimimam
110.8
पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः
Pansuna samavachchhannah shunyagarapratishrayah
Vrikshamulaniketo va tyaktasarvapriyapriyah
110.9
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः
Na shochanna prahrishyanshcha tulyanindatmasanstutih
Nirashirnirnamaskaro nirdvandvo nishparigrahah
110.10
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः
Na chapyavahasankanchinna kurvanbhrukutim kvachit
Prasannavadano nityam sarvabhutahite ratah
110.11
जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति
Jangamajangamam sarvamavihinsanshchaturvidham
Svasu prajasviva sada samah pranabhritam prati
110.12
एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च
असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि
Ekakalam charanbhaiksham kulani dve cha pancha cha
Asambhave va bhaikshasya charannanashananyapi
110.13
अल्पमल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातु चित्
नित्यं नातिचरँल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन्
Alpamalpam yathabhojyam purvalabhena jatu chit
Nityam naticharanllabhe alabhe sapta purayan
110.14
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः
नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्नुभयोस्तयोः
Vasyaikam takshato bahum chandanenaikamukshatah
Nakalyanam na kalyanam pradhyayannubhayostayoh
110.15
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्
मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्
Na jijivishuvatkinchinna mumurshuvadacharan
Maranam jivitam chaiva nabhinandanna cha dvishan
110.16
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः
Yah kashchijjivata shakyah kartumabhyudayakriyah
Tah sarvah samatikramya nimeshadishvavasthitah
110.17
तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
संपरित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः
Tasu sarvasvavasthasu tyaktasarvendriyakriyah
Samparityaktadharmatma sunirniktatmakalmashah
110.18
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः
Nirmuktah sarvapapebhyo vyatitah sarvavagurah
Na vashe kasyachittishthansadharma matarishvanah
110.19
एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया
देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः
Etaya satatam vrittya charannevamprakaraya
Deham sandharayishyami nirbhayam margamasthitah
110.20
नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते
स्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः
Naham shvacharite marge aviryakripanochite
Svadharmatsatatapete rameyam viryavarjitah
110.21
सत्कृतोऽसक्तृतो वापि योऽन्यां कृपणचक्षुषा
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि
Satkritosaktrito vapi yonyam kripanachakshusha
Upaiti vrittim kamatma sa shunam vartate pathi
110.22
वैशंपायन उवाच
एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः
अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत
Vaishampayana uvacha
Evamuktva suduhkharto nihshvasaparamo nripah
Avekshamanah kuntim cha madrim cha samabhashata
110.23
कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः
Kausalya vidurah kshatta raja cha saha bandhubhih
Arya satyavati bhishmaste cha rajapurohitah
110.24
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्
Brahmanashcha mahatmanah somapah sanshitavratah
Pauravriddhashcha ye tatra nivasantyasmadashrayah
Prasadya sarve vaktavyah panduh pravrajito vanam
110.25
निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्
Nishamya vachanam bharturvanavase dhritatmanah
Tatsamam vachanam kunti madri cha samabhashatam
110.26
अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत्
त्वमेव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः
Anyepi hyashramah santi ye shakya bharatarshabha
Avabhyam dharmapatnibhyam saha taptva tapo mahat
Tvameva bhavita sarthah svargasyapi na sanshayah
110.27
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे
त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः
Pranidhayendriyagramam bhartrilokaparayane
Tyaktakamasukhe hyavam tapsyavo vipulam tapah
110.28
यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीतिवं नात्र संशयः
Yadi avam mahapragya tyakshyasi tvam visham pate
Adyaivavam prahasyavo jitivam natra sanshayah
110.29
पाण्डुरुवाच
यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम्
स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
Panduruvacha
Yadi vyavasitam hyetadyuvayordharmasanhitam
Svavrittimanuvartishye tamaham pituravyayam
110.30
त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपः
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने
Tyaktagramyasukhacharastapyamano mahattapah
Valkali phalamulashi charishyami mahavane
110.31
अग्निं जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्
कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः
Agnim juhvannubhau kalavubhau kalavupasprishan
Krishah parimitaharashchiracharmajatadharah
110.32
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः
तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्
Shitavatatapasahah kshutpipasashramanvitah
Tapasa dushcharenedam shariramupashoshayan
110.33
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्
Ekantashili vimrishanpakvapakvena vartayan
Pitrindevanshcha vanyena vagbhiradbhishcha tarpayan
110.34
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम्
नाप्रियाण्याचरञ्जातु किं पुनर्ग्रामवासिनाम्
Vanaprasthajanasyapi darshanam kulavasinam
Napriyanyacharanjatu kim punargramavasinam
110.35
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्
काङ्क्षमाणोऽहमासिष्ये देहस्यास्य समापनात्
Evamaranyashastranamugramugrataram vidhim
Kankshamanohamasishye dehasyasya samapanat
110.36
वैशंपायन उवाच
इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजः
ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च
वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च
Vaishampayana uvacha
Ityevamuktva bharye te raja kauravavanshajah
Tatashchudamanim nishkamangade kundalani cha
Vasansi cha maharhani strinamabharanani cha
110.37
प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्
Pradaya sarvam viprebhyah panduh punarabhashata
Gatva nagapuram vachyam panduh pravrajito vanam
110.38
अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्
प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः
Artham kamam sukham chaiva ratim cha paramatmikam
Pratasthe sarvamutsrijya sabharyah kurupungavah
110.39
ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाः
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः
भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः
Tatastasyanuyatrani te chaiva paricharakah
Shrutva bharatasinhasya vividhah karuna girah
Bhimamartasvaram kritva haheti parichukrushuh
110.40
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम्
ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्वचः
Ushnamashru vimunchantastam vihaya mahipatim
Yayurnagapuram turnam sarvamadaya tadvachah
110.41
श्रुत्वा च तेभ्यस्तत्सर्वं यथावृत्तं महावने
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत
Shrutva cha tebhyastatsarvam yathavrittam mahavane
Dhritarashtro narashreshthah pandumevanvashochata
110.42
राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर्मूलफलाशनः
जगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम्
Rajaputrastu kauravyah pandurmulaphalashanah
Jagama saha bharyabhyam tato nagasabham girim
110.43
स चैत्ररथमासाद्य वारिषेणमतीत्य च
हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्
Sa chaitrarathamasadya varishenamatitya cha
Himavantamatikramya prayayau gandhamadanam
110.44
रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
उवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च
Rakshyamano mahabhutaih siddhaishcha paramarshibhih
Uvasa sa tada raja sameshu vishameshu cha
110.45
इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च
शतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत
Indradyumnasarah prapya hansakutamatitya cha
Shatashringe maharaja tapasah samapadyata