UtshovChapter 13
13.1
अर्जुन उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव।।13.1।।
Arjuna uvacha
Prakritim purusham chaiva kshetram kshetragyameva cha
Etadveditumichchhami gyanam gyeyam cha keshava
13.2
श्री भगवानुवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।।
Shri bhagavanuvachaidam shariram kaunteya kshetramityabhidhiyate, etadyo vetti tam prahuh kshetragya iti tadvidah
13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम।।13.3।।
Kshetragyam chapi mam viddhi sarvakshetreshu bharata
Kshetrakshetragyayorgyanam yattajgyanam matam mama
13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु।।13.4।।
Tatkshetram yachcha yadrik cha yadvikari yatashcha yat, sa cha yo yatprabhavashcha tatsamasena me shrrinu
13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्िचतैः।।13.5।।
Rishibhirbahudha gitam chhandobhirvividhaih prithak, brahmasutrapadaishchaiva hetumadbhirvinishichataih
13.6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।।
Mahabhutanyahankaro buddhiravyaktameva cha, indriyani dashaikam cha pancha chendriyagocharah
13.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.7।।
Ichchha dveshah sukham duhkham sanghatashchetanadhritih, etatkshetram samasena savikaramudahritam
13.8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.8।।
Amanitvamadambhitvamahinsa kshantirarjavam, acharyopasanam shaucham sthairyamatmavinigrahah
13.9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।।
Indriyartheshu vairagyamanahankara eva cha, janmamrityujaravyadhiduhkhadoshanudarshanam
13.10
असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।।
Asakitaranabhishvangah putradaragrihadishu, nityam cha samachittatvamishtanishtopapattishu
13.11
मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.11।।
Mayi chananyayogena bhakitaravyabhicharini, viviktadeshasevitvamaratirjanasansadi
13.12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।।
Adhyatmagyananityatvam tattvagyanarthadarshanam, etajgyanamiti proktamagyanam yadatonyatha
13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.13।।
Gyeyam yattatpravakshyami yajgyatvamritamashnute
Anadimatparam brahma na sattannasaduchyate
13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।।
Sarvatah panipadam tatsarvatokshishiromukham, sarvatah shrutimalloke sarvamavritya tishthati
13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।
Sarvendriyagunabhasam sarvendriyavivarjitam, asaktam sarvabhrichchaiva nirgunam gunabhoktri cha
13.16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।
Bahirantashcha bhutanamacharam charameva cha, sukshmatvattadavigyeyam durastham chantike cha tat
13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।
Avibhaktam cha bhuteshu vibhaktamiva cha sthitam, bhutabhartri cha tajgyeyam grasishnu prabhavishnu cha
13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।
Jyotishamapi tajjyotistamasah paramuchyate, gyanam gyeyam gyanagamyam hridi sarvasya vishthitam
13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।
Iti kshetram tatha gyanam gyeyam choktam samasatah, madbhakta etadvigyaya madbhavayopapadyate
13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।
Prakritim purusham chaiva viddhyanadi ubhavapi, vikaranshcha gunanshchaiva viddhi prakritisambhavan
13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।।
Karyakaranakartritve hetuh prakritiruchyate, purushah sukhaduhkhanam bhoktritve heturuchyate
13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।
Purushah prakritistho hi bhunkte prakritijangunan, karanam gunasangosya sadasadyonijanmasu
13.23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।।
Upadrashtanumanta cha bharta bhokta maheshvarah
Paramatmeti chapyukto dehesminpurushah parah
13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।।
Ya evam vetti purusham prakritim cha gunaih saha
Sarvatha vartamanopi na sa bhuyobhijayate
13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।
Dhyanenatmani pashyanti kechidatmanamatmana, anye sankhyena yogena karmayogena chapare
13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।
Anye tvevamajanantah shrutvanyebhya upasate, tepi chatitarantyeva mrityum shrutiparayanah
13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।
Yavatsanjayate kinchitsattvam sthavarajangamam, kshetrakshetragyasanyogattadviddhi bharatarshabha
13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।
Samam sarveshu bhuteshu tishthantam parameshvaram, vinashyatsvavinashyantam yah pashyati sa pashyati
13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।
Samam pashyanhi sarvatra samavasthitamishvaram, na hinastyatmanatmanam tato yati param gatim
13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।
Prakrityaiva cha karmani kriyamanani sarvashah, yah pashyati tathatmanamakartaram sa pashyati
13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।
Yada bhutaprithagbhavamekasthamanupashyati, tata eva cha vistaram brahma sampadyate tada
13.32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।
Anaditvannirgunatvatparamatmayamavyayah, sharirasthopi kaunteya na karoti na lipyate
13.33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।
Yatha sarvagatam saukshmyadakasham nopalipyate
Sarvatravasthito dehe tathatma nopalipyate
13.34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।
Yatha prakashayatyekah kritsnam lokamimam ravih
Kshetram kshetri tatha kritsnam prakashayati bharata
13.35
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।।
Kshetrakshetragyayorevamantaram gyanachakshusha
Bhutaprakritimoksham cha ye viduryanti te param